Success vs Meaning: Khi thành công không còn là câu trả lời duy nhất

Có một thời điểm trong sự nghiệp, tôi nhận ra mình bắt đầu có một phản ứng khác với những điều mà trước đây tôi từng rất muốn có. Một dự án thành công. Một cột mốc mới. Một vị trí được công nhận. Một con số doanh thu tốt hơn, Một lời mời hợp tác mà vài năm trước, có lẽ tôi sẽ xem như một bằng chứng rằng mình đang đi đúng hướng. Tôi vẫn vui. Nhưng niềm vui ấy không còn tự động dẫn đến cảm giác: Vậy là đủ rồi. Thay vào đó, sau khi những email đã được trả lời, những cuộc họp đã kết thúc và ngày làm việc trở lại với nhịp bình thường của nó, một câu hoit khác bắt đầu xuất hiện: Rồi sao nữa?

Câu hỏi ấy không xuất phát tư sự vô ơn. Cũng không phải vì thành công bỗng nhiên trở nên vô nghĩa. Tiền vẫn quan trọng. Sự công nhận vẫn quan trọng. Một vị trí tốt hơn có thể mang đến nhiều quyền tự chủ hơn. Một doanh nghiệp phát triển tốt hơn có thể tạo ra sự ổn định không chỉ cho người sáng lập mà cho cả những người đang cùng mình làm việc.

Chúng ta không cần giả vờ rằng mình không muốn thành công để chứng minh rằng mình sống sâu sắc hơn. Nhưng có lẽ sẽ đến một thời điểm, đặc biệt khi chúng ta đã đi đủ xa trên một con đường, thành tựu (achievement) và ý nghĩa (meaning) bắt đầu trở thành hai câu hỏi khác nhau.

• Một câu hỏi là: Tôi đã đạt được gì?
• Câu hỏi còn lại là: Điều đó có ý nghĩa gì với tôi?

Và không phải lúc nào, hai câu trả lời cũng trùng nhau.

Chúng ta đã được dạy thế nào về thành công?

Từ rất sớm, phần lớn chúng ta đã được trao cho một bản đồ khá rõ ràng. Học ở một ngôi trường tốt. Có một công việc tốt. Thăng chức. Tăng thu nhập. Mua được những thứ mình từng không mua được. Có một chức danh. Có một CV đẹp. Có những thành tựu đủ để khi ai đó hỏi: “Bạn đang làm gì?”, chúng ta có một câu trả lời khiến người khác gật đầu.

Đó là một hệ thống đo lường dễ hiểu. Bởi thành công, ở một mức độ nào đó, cần có những dấu hiệu để nhận biết. Tiền có thể đo được. Chức danh có thể nhìn thấy. Sự tăng trưởng có thể đưa vào báo cáo. Một giải thưởng có thể đặt trên kệ.

Vấn đề không nằm ở những điều ấy. Vấn đề bắt đầu khi chúng ta quên mất rằng chúng chỉ là một cách đo lường, chứ không phải toàn bộ cuộc đời.

Một người có thể có một sự nghiệp mà người khác ngưỡng mộ nhưng mỗi sáng đều thấy mình đang đi đến một nơi không còn muốn đến. Một người khác có thể không sở hữu chức danh ấn tượng, nhưng biết chính xác vì sao mình dành phần lớn thời gian trong ngày cho công việc đó.

Cả hai đều có thể đang làm việc chăm chỉ. Nhưng chỉ một người có thể cảm thấy công việc của mình đang đi cùng hướng với cuộc đời. Đó là khác biệt giữa việc đạt được một điều và biết vì sao điều đó đáng để đạt được.

Success có thể là nhiều thứ khác nhau

Chúng ta thường nói về thành công như thể đó là một đỉnh núi duy nhất mà tất cả mọi người đều đang cố gắng leo lên. Nhưng thực tế, mỗi người có thể đang nhìn về một ngọn núi khác.

• Với một người, thành công là tài chính. Không có gì đáng xấu hổ trong điều đó. Tiền có thể mua sự an toàn, tạo ra lựa chọn và giúp một người thoát khỏi những giới hạn mà trước đây họ không thể vượt qua.
• Với một người khác, thành công là địa vị – được đứng ở một vị trí có tiếng nói, có ảnh hưởng và có khả năng đưa ra quyết định.
• Với người khác nữa, thành công có thể là tự do: Không phải hỏi xin ai để nghỉ một ngày, có quyền từ chối một công việc không phù hợp, và có đủ thời gian để chăm sóc gia đình hay sống theo nhịp điệu của chính mình.
• Có người tìm kiếm sự tinh thông – cảm giác trở nên thực sự giỏi trong một lĩnh vực. Có người muốn sự công nhận, có người muốn tầm ảnh hưởng.
• Và có người, sau nhiều năm bấp bênh, chỉ muốn một điều tưởng như rất bình thường: an toàn – một cuộc sống ổn định, một khoản tiết kiệm, và sự bình tâm trước ngày mai.

Vậy nên, có lẽ câu hỏi đầu tiên của một sự nghiệp không nên là: “Làm thế nào để thành công?”, mà là: “Thành công, theo định nghĩa của tôi, là gì?”

Một người phụ nữ có thể muốn trở thành CEO. Một người khác muốn xây dựng một studio nhỏ, không có ý định mở rộng quy mô, nhưng được toàn quyền với thời gian và cách mình làm việc. Một người muốn trở thành chuyên gia hàng đầu. Một người khác chỉ muốn một công việc đủ tốt để khi kết thúc ngày làm việc, cô ấy vẫn còn năng lượng cho những người mình thương yêu.

Không có một câu trả lời nào thấp kém hơn câu trả lời nào. Miễn là chúng ta biết đó thực sự là câu trả lời của chính mình.

Meaning bắt đầu từ một câu hỏi khác

Nếu thành công hỏi: “Bạn đã đạt được gì?”, thì ý nghĩa hỏi: “Tại sao điều này đáng để bạn dành thời gian, năng lực và một phần đời mình cho nó?”

Đây là một câu hỏi khó hơn. Bởi thành tựu có thể được nhìn thấy từ bên ngoài, còn ý nghĩa thì không.

• Ý nghĩa có thể đến từ việc tạo ra một thứ chưa từng tồn tại, giải quyết một vấn đề, hay giúp một người khác hiểu được điều mà trước đây họ chưa hiểu.
• Từ việc xây dựng một doanh nghiệp, bảo tồn một kỹ năng đang dần biến mất, hay đơn giản là làm một công việc bình thường với một tiêu chuẩn không bình thường.

Một giáo viên tìm thấy ý nghĩa trong khoảnh khắc học sinh hiểu bài. Một bác sĩ tìm thấy ý nghĩa trong sự tận tụy chữa lành. Một người thợ mộc miệt mài hoàn thiện một chiếc bàn gỗ. Một nhà thiết kế tin rằng sản phẩm tốt hơn dẫu chỉ một chút cũng xứng đáng để dồn tâm sức. Hay một biên tập viên cảm thấy trọn vẹn khi một ý tưởng mơ hồ được định hình và đi đến đúng người cần đọc.

Ý nghĩa không nhất thiết phải là một sứ mệnh lớn lao. Bạn không cần phải “cứu thế giới” mới có một công việc đáng để làm. Đôi khi, ý nghĩa nằm ở một tâm niệm giản dị: Tôi tin rằng việc này nên được làm. Và tôi muốn là người làm nó thật tốt.

Khi Success và Meaning không cùng hướng

Đây có lẽ là phần khó nhất của câu chuyện, bởi chúng ta thường mong muốn một công việc trọn vẹn mọi bề: vừa thu nhập cao, vừa có ý nghĩa, vừa tự do, vừa ổn định. Nhưng thực tế sự nghiệp hiếm khi vận hành theo cách hoàn hảo ấy.

Có những giai đoạn:

• Success tăng | Meaning giảm: Bạn tiến lên theo mọi chỉ số bên ngoài nhưng không còn cảm thấy điều mình đang làm thực sự quan trọng với tâm hồn mình.
• Meaning tăng | Income giảm: Bạn tìm thấy công việc khiến mình sống động hơn, nhưng phải chấp nhận một thời gian dài chông chênh tài chính.
• Freedom tăng | Status giảm: Bạn rời bỏ vị trí hào nhoáng để đổi lấy quyền tự chủ.
• Security tăng | Curiosity giảm: Bạn chọn sự ổn định vì đó là điểm tựa cần thiết ở một giai đoạn, dù ngọn lửa tò mò đã vơi bớt phần nào.

Sự trưởng thành trong sự nghiệp bắt đầu từ việc thừa nhận một sự thật: Sự nghiệp không chỉ là câu chuyện lựa chọn điều mình muốn, mà còn là câu chuyện lựa chọn điều mình sẵn sàng đánh đổi. Bạn không thể đòi hỏi mọi đặc quyền mà không phải trả giá bằng một khía cạnh tương đương. Điều quan trọng là: Bạn có biết mình đang đánh đổi vì điều gì hay không?

Có những thành công chỉ có ý nghĩa trong một giai đoạn

Một trong những áp lực lớn nhất là niềm tin rằng mình phải có một câu trả lời nhất quán cho cả cuộc đời. Nhưng con người không đứng yên. Điều bạn muốn ở tuổi 25 có thể không còn là điều bạn muốn ở tuổi 35. Có thời điểm bạn muốn được nhìn thấy, rồi sau đó bạn lại khao khát không gian riêng. Có giai đoạn bạn muốn tăng tốc xây dựng, rồi đến lúc bạn muốn chậm lại, sâu sắc hơn. Đó không phải là sự thiếu kiên định. Đó là bằng chứng cho thấy bạn đã trưởng thành và thay đổi.

Việc rời bỏ một con đường cũ không có nghĩa là thất bại. Đó là cách thành thật nhất để nói rằng: “Tôi đã đi đủ lâu để biết nó không còn phù hợp với con người tôi ở hiện tại.” Sự nghiệp không phải là một lời thề độc quyền; nó là một cuộc đối thoại dài hạn giữa bạn và chính cuộc đời mình.

Có lẽ, một sự nghiệp đẹp không phải là sự nghiệp lớn nhất hay kiếm được nhiều tiền nhất. Đó là một sự nghiệp được lựa chọn có ý thức:

• Bạn biết vì sao mình đang làm việc.
• Bạn hiểu những đánh đổi mình đang chấp nhận.
• Và quan trọng hơn hết, bạn biết đâu là ranh giới mà mình không muốn vượt qua, dù phần thưởng ở phía bên kia có hấp dẫn đến đâu.

Có thể bạn sẽ chọn tiền ở giai đoạn này. Có thể bạn sẽ chọn sự ổn định hay sự tự do vào giai đoạn khác. Không có lựa chọn nào tự thân ưu việt hơn lựa chọn nào. Điều cốt lõi là bạn hiểu rõ lý do đằng sau quyết định của mình, và đủ can đảm để viết lại câu trả lời khi bản thân bước sang một chương mới.

Epilogue: Khi thành công không còn là câu trả lời duy nhất

Tôi vẫn muốn thành công. Tôi vẫn muốn làm tốt hơn, mở rộng những giá trị và nhìn thấy những người cộng sự cùng tôi tiến bước. Tham vọng, khi được đặt đúng chỗ, là một nguồn năng lượng vô cùng đẹp đẽ. Nhưng tôi cũng không còn muốn thành công bằng mọi giá.

Càng đi lâu, tôi càng hiểu rằng câu hỏi không chỉ là: “Mình có thể đạt được điều này không?”, mà là: “Điều này có đáng để tôi dành những năm tháng tiếp theo của cuộc đời để theo đuổi không?”

Cuộc đời quá ngắn để chỉ tích lũy những câu trả lời cho câu hỏi: “Bạn đã đạt được gì?”. Có những câu hỏi lớn lao và chân thật hơn đang chờ đợi:

• Tôi đang trở thành ai trong quá trình theo đuổi điều này?
• Công việc này đang mở rộng hay thu hẹp cuộc đời tôi?
• Điều tôi gọi là thành công hôm nay có còn là điều tôi thực sự muốn vào ngày mai?

Và nếu một ngày nhìn lại, bạn sẽ muốn nói rằng mình đã dùng những năm tháng đẹp nhất của đời mình để làm điều gì?

Đó mới là nơi success và meaning thực sự gặp nhau – không phải khi bạn tìm thấy một công việc hoàn hảo, mà khi bạn đủ tỉnh táo để nhận ra thành công nào thực sự thuộc về mình, và đủ dũng cảm để không tiếp tục chạy theo một phiên bản thành công mà người khác đã định nghĩa sẵn.

Bài: Thanh Nguyễn | Ảnh: IHF