10 bảo tàng nên đến ít nhất một lần trong đời

Một bảo tàng không đơn thuần là nơi lưu giữ quá khứ; đó là một thiết bị định hình thị giác. Chúng ta đến bảo tàng không phải để check-in hay điểm danh những kiệt tác danh tiếng, mà để rèn luyện “Taste” – gu thẩm mỹ và nhãn quan quan sát thế giới. STYLE biên soạn Curated Guide này như một bài tập về thẩm mỹ, nơi 10 bảo tàng biểu tượng được chuyển hóa thành 10 bài học về cách nhìn.

Có một cách rất dễ để đi bảo tàng: bước vào, tìm những tác phẩm nổi tiếng nhất, chụp vài bức ảnh, đọc tên nghệ sĩ rồi bước ra. Nhưng cũng có một cách khác. Đó là đi vào bảo tàng như bước vào một lớp học về cách con người nhìn thế giới. Một bảo tàng không chỉ lưu giữ những vật thể đẹp. Nó lưu giữ cách một nền văn hóa từng nghĩ về quyền lực, cái đẹp, con người, thiên nhiên, ký ức và tương lai. Một bức tranh có thể nói về ánh sáng. Một món đồ có thể kể về địa vị xã hội. Một bộ sưu tập có thể cho thấy một nền văn minh đã lựa chọn điều gì để ghi nhớ và điều gì bị bỏ quên. Vì thế, đi bảo tàng không nhất thiết là để trở thành người hiểu nghệ thuật. Đôi khi, chỉ cần học cách nhìn lâu hơn một chút.

Trong hành trình của STYLE về The Art of Choice, chúng tôi chọn 10 bảo tàng không phải vì chúng “đẹp nhất”, “lớn nhất” hay “nổi tiếng nhất”, mà vì mỗi nơi mở ra một bài học khác nhau về thị giác và văn hóa. Hãy xem đây như một bài tập nhỏ về taste. Không cần phải nhớ hết tên nghệ sĩ. Không cần hiểu mọi trường phái. Không cần có một câu trả lời đúng. Chỉ cần bước vào, nhìn, và tự hỏi.

1. Musée du Louvre (Paris) – Bài học: Lịch sử và quyền lực của hình ảnh

Bảo tàng Louvre thường được nhắc đến bằng những con số khổng lồ: một trong những bảo tàng lớn và được ghé thăm nhiều nhất thế giới, với bộ sưu tập trải dài qua nhiều nền văn minh và hàng nghìn năm lịch sử. Nhưng nếu chỉ đến Louvre để tìm Mona Lisa, chúng ta đã bỏ qua một phần rất lớn câu chuyện. Louvre có thể được đọc như một lịch sử của quyền lực được nhìn thấy.

Những bức chân dung của vua chúa. Những tượng thần. Những cảnh chiến trận. Những công trình được tạo ra để chứng minh địa vị. Những tác phẩm được bảo trợ bởi nhà thờ, hoàng gia hoặc tầng lớp giàu có. Ở đây, cái đẹp hiếm khi hoàn toàn vô tư. Ai có quyền được vẽ? Ai có quyền được lưu giữ? Ai quyết định một vật thể trở thành “kiệt tác”? Louvre vì thế không chỉ dạy chúng ta nhìn nghệ thuật. Nó dạy chúng ta nhìn người đứng phía sau nghệ thuật.

• Look at: Đừng chỉ nhìn tác phẩm. Hãy nhìn quy mô, vị trí và cách tác phẩm được đặt trong không gian. Một bức tượng nằm ở trung tâm căn phòng sẽ tạo cảm giác khác hoàn toàn với một tác phẩm nhỏ nằm ở góc tường. Hãy để ý cách kiến trúc của bảo tàng cũng tham gia vào việc kể chuyện.
• Notice: Hãy quan sát những hình ảnh về quyền lực: vương miện, trang phục, tư thế, ánh nhìn, kích thước cơ thể, ngai vàng, vũ khí. Những chi tiết này không đơn thuần để trang trí. Chúng từng là một thứ ngôn ngữ.
• Ask: Nếu một xã hội quyết định tác phẩm nào xứng đáng được lưu giữ hàng trăm năm, điều đó nói gì về những giá trị mà xã hội ấy từng coi trọng?

2. Musée d’Orsay (Paris) – Bài học: Khoảnh khắc và ánh sáng

Nếu Louvre khiến chúng ta nghĩ về lịch sử dài của nghệ thuật, Musée d’Orsay lại đưa chúng ta đến một thời điểm mà cách nhìn bắt đầu thay đổi. Được đặt trong một nhà ga đường sắt cũ bên bờ sông Seine, Orsay nổi tiếng với những tác phẩm của Impressionism và Post-Impressionism – Monet, Renoir, Degas, Cézanne, Van Gogh và nhiều nghệ sĩ khác.

Nhưng điều đáng quan sát không chỉ là “những bức tranh đẹp”. Đó là sự thay đổi trong cách con người nhìn một thế giới đang chuyển động. Ánh sáng không còn đơn giản là thứ chiếu lên một vật thể. Ánh sáng trở thành chính đối tượng để quan sát. Một buổi sáng khác buổi chiều. Một khoảnh khắc khác một khoảnh khắc. Một cảnh vật không còn tồn tại như một hình ảnh bất biến mà thay đổi theo thời gian, thời tiết và cảm nhận của người nhìn.

• Look at: Hãy nhìn vào ánh sáng trước khi nhìn vào chủ thể. Trong một bức tranh, mặt trời đang ở đâu? Bóng đổ như thế nào? Màu sắc thay đổi ra sao?
• Notice: Hãy thử đứng trước một tác phẩm Impressionist lâu hơn bình thường. Đừng cố gọi tên vật thể. Hãy nhìn xem màu sắc và ánh sáng tạo ra cảm giác gì trước khi bộ não kịp gọi tên “cây”, “người”, “ngôi nhà” hay “con phố”.
• Ask: Nếu cùng một cảnh vật thay đổi theo từng phút, đâu mới là “phiên bản thật” của nó?

3. The Metropolitan Museum of Art hoặc The Met (New York) – Bài học: Văn hóa không có một trung tâm duy nhất

The Metropolitan Museum of Art hay The Met có thể khiến người lần đầu đến đây cảm thấy hơi choáng ngợp. Bởi The Met không kể một câu chuyện duy nhất. Nó chứa nhiều câu chuyện. Nghệ thuật Ai Cập cổ đại có thể tồn tại bên cạnh hội họa châu Âu. Nghệ thuật châu Á có thể đối thoại với thời trang. Đồ nội thất, vũ khí, trang sức, nhiếp ảnh và những vật thể tôn giáo cùng xuất hiện trong một hệ sinh thái văn hóa rộng lớn.

Điều quan trọng nhất The Met có thể dạy chúng ta là: thế giới không có một trung tâm duy nhất. Lịch sử nghệ thuật từng thường được kể từ một vài trung tâm quyền lực. Nhưng khi bước qua các phòng trưng bày của The Met, chúng ta buộc phải nhìn lại giả định đó.

• Look at: Đừng chỉ đi theo tuyến “nghệ thuật phương Tây”. Hãy dành thời gian cho một khu vực văn hóa mà bạn ít biết.
• Notice: Hãy để ý cách những nền văn hóa khác nhau giải quyết những nhu cầu giống nhau: trang phục, nghi lễ, nhà ở, cái chết, tình yêu, quyền lực, cái đẹp. Các hình thức có thể khác nhau. Nhưng những câu hỏi của con người thường không khác nhau đến vậy.
• Ask: Nếu bỏ đi ý niệm rằng một nền văn hóa là “trung tâm”, chúng ta sẽ nhìn thế giới khác đi như thế nào?

4. MoMA hay Museum of Modern Art (New York) – Bài học: Khi nghệ thuật thay đổi cách chúng ta nhìn thế giới

Museum of Modern Art không chỉ là nơi để xem nghệ thuật hiện đại. Nó là nơi để nhìn thấy một cách nhìn mới được sinh ra. Từ Picasso đến Matisse, Van Gogh, Dalí, Warhol và vô số nghệ sĩ khác, MoMA cho thấy nghệ thuật không nhất thiết phải phản ánh thế giới như mắt chúng ta nhìn thấy. Nó có thể bóp méo thế giới. Cắt nhỏ nó. Đảo ngược nó. Đơn giản hóa nó. Hoặc thậm chí đặt câu hỏi: tại sao một vật thể bình thường lại không thể trở thành nghệ thuật? Đây là một trong những bài học quan trọng nhất về taste: gu không chỉ là khả năng nhận ra cái đẹp. Gu còn là khả năng nhận ra một ý tưởng mới trước khi nó trở nên quen thuộc.

• Look at: Hãy quan sát những tác phẩm từng khiến người đương thời khó chịu, bối rối hoặc không hiểu.
• Notice: Một tác phẩm “đẹp” và một tác phẩm “quan trọng” không nhất thiết là một. Có những tác phẩm quan trọng vì chúng đã thay đổi cách người khác sáng tạo sau đó.
• Ask: Có bao nhiêu điều chúng ta gọi là “xấu” chỉ vì chúng ta chưa quen với cách nhìn của nó?

5. Victoria and Albert Museum hay V&A (London) – Bài học: Nghệ thuật không nằm tách biệt khỏi đời sống

Victoria and Albert Museum là một nơi đặc biệt đối với những ai quan tâm đến fashion, design và material culture. Bởi ở đây, khoảng cách giữa “nghệ thuật” và “đời sống” trở nên rất mỏng. Trang phục, đồ nội thất, trang sức, đồ thủ công, thiết kế, nhiếp ảnh và những vật dụng thường ngày đều có thể trở thành đối tượng để nghiên cứu.

Tại sao một chiếc ghế, một chiếc váy hay một chiếc bình lại đáng để chúng ta quan sát nghiêm túc? Bởi những vật thể chúng ta sử dụng mỗi ngày nói rất nhiều về cách chúng ta sống. Một chiếc váy cho biết cơ thể từng được nhìn nhận như thế nào. Một chiếc ghế nói về tư thế, địa vị và thói quen. Một món đồ trang sức có thể kể về giới tính, quyền lực hoặc nghi lễ.

• Look at: Hãy nhìn vật liệu, kỹ thuật và dấu vết của bàn tay con người. Đừng chỉ hỏi món đồ có đẹp không.
• Notice: Một vật thể được tạo ra bằng tay luôn mang theo thời gian. Hãy quan sát những chi tiết nhỏ mà máy móc khó tái tạo: đường may, bề mặt, độ bất đối xứng, dấu vết sử dụng.
• Ask: Điều gì trong đời sống thường ngày của chúng ta hôm nay sẽ được một bảo tàng lưu giữ sau 100 năm?

6. National Palace Museum (Đài Bắc) – Bài học: Văn hóa Á Đông và ký ức vật chất

Có những nền văn hóa không kể lịch sử của mình chủ yếu bằng những công trình khổng lồ. Họ kể bằng những vật thể nhỏ. Một miếng ngọc. Một chiếc bình. Một cuộn thư pháp. Một món đồ gốm. National Palace Museum tại Đài Bắc là một trong những nơi có thể khiến chúng ta nhận ra sức nặng của ký ức vật chất. Những vật thể nhỏ bé có thể tồn tại qua nhiều thế hệ, đi qua những biến động chính trị và lịch sử, rồi tiếp tục kể câu chuyện về một nền văn minh. Điều đáng quan sát ở đây không chỉ là vẻ đẹp tinh xảo. Mà là sự kiên nhẫn. Một món đồ có thể mất hàng tháng, hàng năm để hoàn thành. Một đường nét tưởng như rất nhỏ có thể chứa đựng cả một hệ thống tư tưởng.

• Look at: Hãy đến thật gần, trong giới hạn cho phép và nhìn vào tay nghề.
• Notice: Đừng chỉ nhìn hình dáng. Hãy nhìn bề mặt, tỷ lệ, chất liệu, độ chính xác của đường nét và những điều gần như vô hình nếu chỉ lướt qua.
• Ask: Một vật thể nhỏ có thể chứa bao nhiêu ký ức của một nền văn hóa?

7. M+ Museum (Hong Kong) – Bài học: Visual culture đương đại châu Á

Nếu những bảo tàng truyền thống thường hỏi chúng ta điều gì đáng được lưu giữ từ quá khứ, M+ đặt một câu hỏi khác: Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa thị giác như thế nào? M+ tập trung vào visual culture – một khái niệm rộng hơn nghệ thuật theo nghĩa truyền thống. Thiết kế, kiến trúc, điện ảnh, hình ảnh, truyền thông và những hình thức sáng tạo đương đại cùng tồn tại. Đặc biệt, M+ cho phép chúng ta nhìn châu Á không phải như một nơi tiếp nhận văn hóa từ phương Tây, mà như một không gian tự tạo ra những ngôn ngữ thị giác của riêng mình.

• Look at: Hãy quan sát những thứ nằm giữa ranh giới art, design, architecture, media và everyday culture.
• Notice: Hãy tìm những hình ảnh mà bạn nhận ra từ chính đời sống châu Á: quảng cáo, typography, phim ảnh, đô thị, thời trang, bao bì, văn hóa đại chúng.
• Ask: Một thành phố tạo ra cách nhìn của con người sống trong đó như thế nào?

8. Mori Art Museum (Tokyo) – Bài học: Châu Á nhìn tương lai

Mori Art Museum nằm trong một thành phố vốn đã giống như một cuộc thử nghiệm về tương lai. Tokyo là nơi truyền thống và công nghệ có thể tồn tại cạnh nhau: một nghi lễ cổ xưa bên cạnh một tòa nhà kính, một cửa hàng thủ công bên cạnh màn hình kỹ thuật số, một nền văn hóa lâu đời trong một trong những đô thị hiện đại nhất thế giới. Mori Art Museum thường mở ra những cuộc đối thoại về nghệ thuật đương đại, xã hội, công nghệ, kiến trúc và những vấn đề đang định hình tương lai. Nhưng điều đáng quan sát hơn là cách nghệ thuật châu Á tự tưởng tượng tương lai của mình. Không phải tương lai được kể bằng một lăng kính duy nhất.

• Look at: Đừng chỉ hỏi tác phẩm nói gì về hiện tại. Hãy hỏi: nó đang tưởng tượng tương lai nào?
• Notice: Quan sát những tác phẩm liên quan đến công nghệ, đô thị, cơ thể, môi trường và trí tuệ nhân tạo.
• Ask: Nếu tương lai không phải là một nơi chúng ta đi tới, mà là thứ chúng ta đang cùng nhau tạo ra, nghệ thuật có thể đóng vai trò gì trong việc định hình nó?

9. National Gallery Singapore (Singapore) – Bài học: Nghệ thuật Đông Nam Á

Đông Nam Á thường được nhìn từ bên ngoài như một khu vực. Nhưng bên trong nó là rất nhiều lịch sử, ngôn ngữ, tôn giáo, thuộc địa, chuyển động xã hội và bản sắc khác nhau. National Gallery Singapore là một nơi quan trọng để nhìn nghệ thuật Đông Nam Á từ chính khu vực này. Đó cũng là một bài học cần thiết đối với người Việt Nam. Bởi đôi khi chúng ta hiểu nghệ thuật quá nhiều qua những trung tâm quyền lực bên ngoài khu vực, trong khi chưa dành đủ thời gian để nhìn những câu chuyện gần mình.

• Look at: Hãy tìm những điểm giống và khác giữa các nền nghệ thuật Đông Nam Á.
• Notice: Quan sát cách các nghệ sĩ xử lý những chủ đề như thuộc địa, bản sắc, tôn giáo, đô thị hóa và đời sống thường ngày.
• Ask: Điều gì khiến một tác phẩm trở thành “Đông Nam Á” – địa điểm, lịch sử, chất liệu hay cách nhìn?

10. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) – Bài học: Nhìn lại chính văn hóa của mình

Và cuối cùng, có lẽ bài học quan trọng nhất không nằm ở Paris, London, New York, Tokyo hay Hong Kong. Nó nằm ở Hà Nội. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là nơi chúng ta có thể thử một việc khó hơn: nhìn lại những gì vốn quá quen thuộc với mình. Sơn mài. Lụa. Điêu khắc. Tranh dân gian. Mỹ thuật hiện đại. Những câu chuyện về chiến tranh, đời sống, nông thôn, đô thị, con người và sự thay đổi của xã hội Việt Nam. Khi đã quen với việc nhìn nghệ thuật qua những tên tuổi quốc tế, chúng ta đôi khi quên rằng chính những vật thể ở đây cũng có một lịch sử thẩm mỹ đáng được đọc. Một bề mặt sơn mài không chỉ là “màu đẹp”. Một bức tranh lụa không chỉ là “rất Việt Nam”. Đó là kết quả của chất liệu, khí hậu, kỹ thuật, lịch sử và cách người Việt nhìn thế giới.

• Look at: Hãy tìm những điều chỉ có thể xuất hiện từ một nền văn hóa cụ thể.
• Notice: Quan sát chất liệu. Đặc biệt là những chất liệu có liên hệ sâu với truyền thống Việt Nam: sơn mài, lụa, gỗ, giấy, sơn son thếp vàng. Hãy tự hỏi vì sao một chất liệu lại trở thành một phần của bản sắc thẩm mỹ.
• Ask: Nếu một người nước ngoài chỉ được nhìn một bảo tàng để hiểu Việt Nam, chúng ta muốn họ nhìn thấy điều gì?

Sau cùng đi bảo tàng không phải để biết nhiều hơn

Có một nghịch lý thú vị về việc hình thành gu. Chúng ta thường nghĩ người có gu là người biết nhiều. Biết tên nghệ sĩ. Biết lịch sử nghệ thuật. Biết phân biệt trường phái. Biết đâu là nguyên bản, đâu là bản sao. Biết điều gì đang được giới chuyên môn đánh giá cao. Nhưng kiến thức chỉ là một phần. Gu bắt đầu hình thành khi chúng ta có khả năng nhìn thấy những điều mà trước đây mình không nhìn thấy.

Sau một chuyến đi Louvre, có thể bạn bắt đầu để ý đến quyền lực trong một bức chân dung. Sau Orsay, bạn có thể nhìn ánh sáng trên một con phố khác đi. Sau The Met, bạn có thể bớt nghĩ rằng văn hóa của mình là trung tâm của thế giới. Sau V&A, một chiếc ghế cũ trong nhà có thể không còn chỉ là một món đồ. Sau National Palace Museum, bạn có thể bắt đầu hiểu vì sao một vật thể nhỏ lại có thể mang sức nặng của nhiều thế hệ. Và sau khi trở về từ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, có thể bạn sẽ nhìn một chất liệu quen thuộc bằng một đôi mắt mới.

Đó có lẽ mới là giá trị lớn nhất của bảo tàng. Không phải giúp chúng ta có thêm những thứ để thích. Mà giúp chúng ta có thêm những cách để nhìn. Và khi cách nhìn thay đổi, lựa chọn cũng thay đổi. Đó là lúc taste bắt đầu trở thành thứ sâu hơn một danh sách những gì chúng ta thích. Nó trở thành một cách hiện diện trong thế giới.

The style museum exercise

Lần tới khi bước vào một bảo tàng, hãy thử bỏ điện thoại xuống trong 10 phút đầu tiên. Không chụp ảnh. Không tìm Google tên tác phẩm. Không đọc review. Chỉ nhìn. Sau đó tự hỏi ba câu:

• Look at: Tôi thực sự đang nhìn thấy điều gì?
• Notice: Chi tiết nào khiến tôi dừng lại lâu hơn bình thường?
• Ask: Tại sao tôi lại bị thu hút hoặc không bị thu hút bởi nó?

Bạn không cần phải có câu trả lời ngay. Bởi taste không được hình thành trong khoảnh khắc chúng ta biết mình thích gì. Nó được hình thành trong những khoảnh khắc chúng ta đủ tò mò để hỏi: “Tại sao?”