Liệu trí tuệ nhân tạo có thể chữa lành tâm trí chúng ta?

Sự bùng nổ của AI cuối cùng cũng đã chạm tới lĩnh vực sức khỏe tinh thần. Nhưng câu hỏi lớn vẫn còn đó: liệu trí tuệ nhân tạo có thực sự có khả năng chữa lành tâm trí con người?

Thú thật, đã có lúc tôi đùa rằng trong gia đình mình – hai thiếu niên, tôi, một chú chó và một chú mèo – sinh vật duy nhất chưa từng “đi trị liệu” là con mèo Morris. Morris năm nay mười hai tuổi, đẹp trai, cá tính mạnh, có xu hướng cắn, cào và đặc biệt là rất… ái kỷ. Với quá khứ từng bị bỏ rơi, biết đâu nó mới là kẻ cần trị liệu nhất trong nhà. Dù vậy, ý nghĩ không phải trả thêm chi phí trị liệu cho mèo vẫn khiến tôi nhẹ nhõm.

Vì thế, việc AI nhanh chóng trở thành “công cụ trị liệu” được ưa chuộng trong một thời đại đầy bất ổn không khiến tôi quá ngạc nhiên. Rẻ hơn, luôn sẵn sàng 24/7, không phán xét, không đánh giá – AI dường như hội tụ đủ điều kiện để trở thành nơi trút bầu tâm sự lý tưởng. Dĩ nhiên, làn sóng lo ngại trên mạng không hề nhỏ. Thế nhưng theo Harvard Business Review, trị liệu và vai trò “đồng hành” (dù khái niệm này còn nhiều tranh cãi) đã trở thành một trong những ứng dụng quan trọng nhất của AI tạo sinh trong năm 2025. Một sự dịch chuyển địa chấn: con người tìm đến AI không chỉ để viết email hay sửa lỗi code, mà để vượt qua nỗi buồn, quản lý lo âu và tìm kiếm ý nghĩa sống.

Tại Anh, để được tư vấn tâm lý qua hệ thống y tế công, bạn có thể phải chờ hàng tháng trời; còn trị liệu cá nhân có thể tốn từ 60 bảng mỗi buổi, thậm chí cao hơn rất nhiều ở London. Trong khi đó, “trị liệu bằng AI” thì tức thì và mở cho tất cả mọi người. Nhưng đây là giải pháp tạm thời hữu ích – hay một lựa chọn tiềm ẩn rủi ro? Chúng ta đang chứng kiến một cuộc cách mạng sức khỏe tinh thần, hay đang đứng trước một khủng hoảng mới?

Xem thêm:

Trí tuệ nhân tạo có thể thay thế nhà trị liệu tâm lý?

Tiến sĩ Tara Porter, nhà tâm lý học lâm sàng làm việc nhiều với thanh thiếu niên và người trẻ, gọi xu hướng này là một “cơn bão hoàn hảo”. Theo số liệu của NHS, cứ năm người từ 8 đến 25 tuổi thì có một người có nguy cơ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. “Ngay cả khi được hỗ trợ, số buổi trị liệu cũng rất hạn chế,” bà nói. “Nhiều bệnh nhân của tôi dùng AI khi cảm xúc dâng trào và lo âu trở nên quá tải.” ChatGPT được sử dụng để tìm mục đích sống, sắp xếp lại cuộc đời, từ vấn đề quan hệ đến nỗi lo hiện sinh. Không giống việc tra cứu triệu chứng dễ gây hoảng sợ, AI thường mang lại cảm giác trấn an – điều mà Porter cho rằng nó làm khá thành thạo.

Tuy nhiên, những giới hạn của AI cũng rất đáng lo. Porter từng thử nghiệm ChatGPT bằng chính ngôn ngữ mà những người trẻ trầm cảm thường dùng. Kết quả cho thấy AI có thể thể hiện sự đồng cảm và đưa ra lời khuyên chung, nhưng lại không nhận diện được nguy cơ tâm lý tiềm ẩn – điều mà một nhà trị liệu con người có thể phát hiện qua ngôn ngữ cơ thể, bối cảnh và các mô thức lặp lại theo thời gian. Dù các hệ thống AI đã được cải tiến để phản ứng tốt hơn với dấu hiệu trầm cảm, khoảng trống này vẫn tồn tại.

Nhà trị liệu tâm lý Sophie Worthington, được Hiệp hội Tư vấn và Tâm lý trị liệu Anh (BACP) công nhận, cho rằng ChatGPT mang nhiều đặc điểm của liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): hữu ích trong ngắn hạn để giảm triệu chứng. Nhưng bà cảnh báo, AI bỏ qua tiềm năng chuyển hóa sâu sắc của trị liệu phân tâm – nơi mối quan hệ giữa người trị liệu và thân chủ, cùng những điều nảy sinh theo thời gian, mới là cốt lõi. “Tôi rất thích câu nói của Merleau-Ponty: ‘Lời nói của tôi khiến tôi ngạc nhiên và dạy tôi phải nghĩ gì’,” bà chia sẻ. “Đó là điều kỳ diệu của trị liệu đối thoại – thứ AI khó lòng tái tạo.”

Bên cạnh đó, rủi ro từ những phán đoán sai lệch, thiên kiến thuật toán và vấn đề đạo đức cũng không thể bỏ qua. Không giống các nhà trị liệu con người, AI hoạt động trong một vùng xám về trách nhiệm, bảo mật và sự an toàn. Dù các nền tảng công nghệ đã cam kết cải thiện cơ chế bảo vệ, những lo ngại này vẫn còn nguyên giá trị.

Xem thêm:

Giáo sư John Vu: Hãy học cách quản trị và đặt ràng buộc lên AI trước khi quá muộn

“AI không phải con người,” Porter nhấn mạnh, nhắc đến Nghiên cứu Phát triển Người trưởng thành của Harvard – nơi chỉ ra rằng yếu tố dự báo hạnh phúc tốt nhất không phải là chỉ số sinh học, mà là chất lượng các mối quan hệ. “Trong trị liệu, việc được kết nối với một người thật sự quan tâm đến bạn là điều không gì thay thế được.”

Worthington gọi đây là khác biệt giữa mối quan hệ “Tôi–Nó” và “Tôi–Bạn”: một bên coi đối phương là công cụ, bên kia công nhận họ như một con người trọn vẹn. Khi con người bắt đầu “gắn bó” với chatbot, họ có thể vô tình né tránh những yếu tố cốt lõi như đồng cảm, lòng trắc ẩn và sự chăm sóc hai chiều – những kỹ năng cần thiết để sống cùng các mối quan hệ phức tạp ngoài đời thực.

Các chuyên gia đồng thuận rằng, nếu trị liệu truyền thống khó tiếp cận về tài chính hay thời gian, AI có thể đóng vai trò như một không gian trung lập để gỡ rối cảm xúc. Nhưng nó không bao giờ nên được xem là giải pháp cho khủng hoảng hay thay thế cho tư vấn y khoa chuyên nghiệp. AI, suy cho cùng, chỉ là điểm khởi đầu – giống như viết nhật ký hay trò chuyện với một người bạn biết lắng nghe.

Cuối cùng, AI không phải là đích đến, mà là một cây cầu. Sự thấu hiểu bản thân không đến từ thuật toán, mà từ trải nghiệm khó khăn nhưng đẹp đẽ: được một con người khác thực sự lắng nghe và hiểu mình.