10 cuốn sách về những mối quan hệ làm nên chúng ta

Con người không tồn tại như những hòn đảo độc lập. Chúng ta được nhào nặn, va đập, chữa lành và định hình bởi những người bước qua đời mình. STYLE tuyển chọn 10 tác phẩm như 10 lăng kính triết học và tâm lý, giúp bạn quan sát lại từng tọa độ kết nối trong cuộc đời bằng một nhãn quan hoàn toàn khác.

Mỗi người chúng ta là một câu chuyện được viết cùng người khác

Có một cách quen thuộc để nói về việc “hiểu bản thân”: hãy quay vào bên trong. Nhưng có lẽ, đó chỉ là một nửa của câu chuyện. Chúng ta trở thành con người của hôm nay không chỉ qua những gì mình đã nghĩ, đã chọn hay đã trải qua một mình. Chúng ta được tạo hình bởi những người đã yêu mình, làm tổn thương mình, rời bỏ mình, tha thứ cho mình, không hiểu mình và đôi khi, bởi một người chỉ xuất hiện trong đời đủ lâu để khiến chúng ta nhìn chính mình khác đi.

Một người bạn có thể cho chúng ta một phiên bản khác của chính mình. Một gia đình có thể để lại những điều ta mất cả đời để giữ gìn hoặc tháo gỡ. Một cuộc xung đột có thể dạy ta cách nói điều mình thật sự nghĩ. Một người thầy có thể nhìn thấy ở ta điều mà chính ta chưa từng nhìn thấy. Và một người đã mất đi vẫn có thể tiếp tục định hình cuộc đời của người ở lại.

Vì thế, 10 cuốn sách dưới đây không được chọn để trả lời câu hỏi “cuốn nào hay nhất về các mối quan hệ?” Mỗi cuốn là một lăng kính. Một cách để nhìn lại một kiểu quan hệ đã, đang hoặc sẽ làm nên chúng ta. Các tựa sách trong danh sách đều đã có bản tiếng Việt hoặc từng được phát hành chính thức tại thị trường Việt Nam; một số đầu sách hiện vẫn có thể tìm thấy qua các nhà phát hành và hệ thống sách trong nước.

1. Tình yêu | Nghệ thuật yêu – Erich Fromm:

Chúng ta thường nói về tình yêu như một cảm xúc. Một thứ “xảy ra” với mình. Ta gặp một người, cảm thấy rung động, rồi yêu. Nhưng “Nghệ thuật yêu” của Erich Fromm đề nghị một cách nhìn khác: nếu yêu là một nghệ thuật, thì cảm xúc chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là năng lực để yêu.

Từ đó, tình yêu không còn là câu chuyện tìm được “đúng người” rồi mọi thứ tự nhiên trở nên đúng. Nó trở thành một thực hành đòi hỏi sự trưởng thành, quan tâm, trách nhiệm, tôn trọng và hiểu biết.

Điều thú vị là Fromm không chỉ viết về tình yêu đôi lứa. Ông đặt tình yêu trong một câu hỏi rộng hơn: làm thế nào con người có thể vượt qua cảm giác tách biệt và cô đơn mà vẫn không đánh mất chính mình?

Vì vậy, cuốn sách này giúp ta nhìn tình yêu không như một nơi để được lấp đầy. Mà như một khả năng để hai con người có thể gặp nhau mà không biến mất vào nhau. Có lẽ câu hỏi đáng mang theo sau khi đọc không phải là: “ai yêu mình đủ nhiều?” mà là: “mình đang học cách yêu như thế nào?”

2. Tình bạn | Người bạn phi thường – Elena Ferrante

Có những người bạn không chỉ đồng hành cùng một giai đoạn của cuộc đời. Họ trở thành một phần của cách ta hiểu chính mình.Người bạn phi thường bắt đầu từ tình bạn giữa Elena và Lila – hai cô bé lớn lên trong một khu phố nghèo ở Naples. Nhưng điều khiến câu chuyện vượt khỏi một cuốn tiểu thuyết về tình bạn nữ là cách Ferrante cho thấy tình bạn hiếm khi chỉ gồm sự dịu dàng và nâng đỡ.

Bạn bè cũng có thể khiến ta cạnh tranh. Ghen tị. Tự nghi ngờ. Muốn trở thành một phiên bản khác của chính mình. Lila và Elena vừa kéo nhau đi lên, vừa trở thành chiếc gương khiến người kia liên tục đối diện với những thiếu hụt của bản thân. Có lúc, người bạn thân nhất cũng chính là người khiến ta cảm thấy mình nhỏ bé nhất.

Cuốn sách vì thế đặt ra một cách nhìn rất khác về tình bạn: một người bạn không chỉ là người “giống mình”. Đôi khi, người đó là người buộc mình phải xác định mình là ai khi đứng cạnh họ.

• Lens: Tình bạn không chỉ phản chiếu identity. Nó cũng tham gia vào việc tạo ra identity.
• Ask: Có ai trong đời bạn vừa khiến bạn cảm thấy được nhìn thấy, vừa khiến bạn luôn phải tự hỏi mình có đủ tốt hay không?

3. Gia đình | Và rồi núi vọng – Khaled Hosseini

Gia đình thường được hình dung như nơi mọi thứ bắt đầu. Nhưng đôi khi, điều chúng ta mang theo từ gia đình lại là những gì không thể nói thành lời. Trong Và rồi núi vọng, Khaled Hosseini bắt đầu bằng một cuộc chia cắt giữa hai anh em Abdullah và Pari. Một biến cố xảy ra khi họ còn nhỏ nhưng những dư chấn của nó tiếp tục lan qua nhiều cuộc đời, nhiều quốc gia và nhiều thế hệ.

Điều cuốn sách làm rất tốt là không biến gia đình thành một khái niệm đơn giản. Yêu thương có thể đi cùng hy sinh. Hy sinh có thể đi cùng mất mát. Một quyết định được đưa ra vì nghĩ là tốt nhất cho người khác vẫn có thể để lại một khoảng trống kéo dài cả đời. Gia đình, trong cách nhìn của Hosseini, không chỉ là những người đang ở cạnh ta. Đó còn là một hệ thống ký ức, bí mật và những lựa chọn được thực hiện trước khi ta đủ lớn để hiểu chúng.

• Lens: Chúng ta thường nghĩ mình đang sống cuộc đời riêng. Nhưng có những câu chuyện đã bắt đầu từ rất lâu trước khi chúng ta xuất hiện.
• Ask: Trong cách bạn yêu, sợ hãi hoặc rời bỏ một ai đó hôm nay, có điều gì thực ra bắt đầu từ gia đình?

4. Bất đồng | Giao tiếp bất bạo động – Marshall B. Rosenberg

Chúng ta thường nghĩ một mối quan hệ tốt là mối quan hệ ít xung đột. Nhưng có lẽ vấn đề không nằm ở việc hai người có bất đồng hay không. Vấn đề là chúng ta làm gì khi bất đồng xuất hiện. Trong Giao tiếp bất bạo động, Marshall B. Rosenberg chuyển trọng tâm của một cuộc đối thoại khỏi việc ai đúng, ai sai sang một câu hỏi khác: điều gì đang thực sự xảy ra bên dưới lời nói?

Đằng sau một lời trách móc có thể là một nhu cầu chưa được đáp ứng. Đằng sau sự giận dữ có thể là tổn thương. Đằng sau câu “Anh chẳng bao giờ quan tâm đến em” có thể là một điều đơn giản hơn nhiều: “Em đang cảm thấy cô đơn.”Điều đáng suy nghĩ ở cuốn sách không phải là nó hứa biến mọi cuộc trò chuyện thành hòa bình. Mà là nó cho thấy xung đột đôi khi trở nên tàn phá vì chúng ta đã bỏ lỡ điều mình thật sự muốn nói.

• Lens: Bất đồng không chỉ cho thấy khoảng cách giữa hai người. Nó cũng có thể tiết lộ điều mỗi người đang cần.
• Ask: Trong lần tranh cãi gần đây nhất, bạn đã nói điều mình cảm thấy hay chỉ nói điều mình muốn người kia phải chịu trách nhiệm?

5. Tha thứ | Người Đua Diều (The Kite Runner) – Khaled Hosseini

Tha thứ thường được kể như một hành động hướng về người khác. Nhưng Người đua diều đặt câu hỏi khó hơn: điều gì xảy ra khi người chúng ta không thể tha thứ chính là chính mình? Amir mang theo một ký ức về sự phản bội từ thời thơ ấu. Cuộc đời anh tiếp tục đi qua nhiều năm, nhiều thành phố và nhiều biến cố, nhưng quá khứ không ở lại phía sau. Nó đi cùng anh.

Đó là điều khiến cuốn sách này trở thành một lăng kính đặc biệt về sự tha thứ. Có những tổn thương không biến mất chỉ vì thời gian đã trôi qua. Có những lỗi lầm không thể được sửa chữa bằng một lời xin lỗi. Nhưng điều đó không có nghĩa là cuộc đời phải mãi dừng lại ở khoảnh khắc ta đã thất bại. Trong hành trình của Amir, chuộc lỗi không phải là quay lại để xóa quá khứ. Nó là lựa chọn làm một điều khác với con người mình đã từng là.

• Lens: Tha thứ đôi khi không phải là quên. Cũng không phải là biện minh. Có thể đó là quyết định không để một sai lầm duy nhất trở thành toàn bộ identity của mình.
• Ask: Có điều gì bạn vẫn đang giữ lại vì tin rằng mình chưa “xứng đáng” được tha thứ?

6. Ranh giới | Ranh giới tự do – Nedra Glover Tawwab

Có một hiểu lầm phổ biến về boundaries: đặt ranh giới nghĩa là tạo khoảng cách. Nhưng Ranh giới tự do của Nedra Glover Tawwab đặt vấn đề theo hướng gần như ngược lại. Ranh giới không nhất thiết khiến chúng ta xa nhau hơn. Đôi khi, chúng là điều giúp một mối quan hệ có thể tiếp tục tồn tại mà không bị nuốt chửng bởi sự khó chịu, oán giận và những kỳ vọng không được nói ra.

Rất nhiều người lớn lên với ý niệm rằng yêu một ai đó đồng nghĩa với việc luôn có mặt, luôn đáp ứng và luôn sẵn sàng hy sinh. Nhưng nếu một mối quan hệ chỉ tồn tại khi một người liên tục từ bỏ nhu cầu của mình, đó có thực sự là sự gần gũi? Cuốn sách giúp ta nhìn boundaries không phải như một bức tường. Mà như một cách xác định cánh cửa nằm ở đâu. Bạn vẫn có thể yêu. Vẫn có thể quan tâm. Nhưng cũng có thể nói: đây là điều tôi có thể cho, và đây là nơi tôi cần dừng lại.

• Lens: Sự gần gũi trưởng thành không đòi hỏi hai người phải trở thành một.
• Ask: Bạn đang nói “có” vì thật sự muốn, hay vì sợ điều gì sẽ xảy ra nếu mình nói “không”?

7. Thấu cảm | Để hiểu một người – David Brooks

Chúng ta đang sống trong một thời đại có vô số công cụ để kết nối. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng ta cảm thấy được thấu hiểu hơn. Trong Để hiểu một người, David Brooks bắt đầu từ một năng lực tưởng như rất bình thường nhưng ngày càng trở nên hiếm: khả năng khiến một người khác cảm thấy họ được nhìn thấy. Brooks phân biệt giữa những người có khả năng “soi sáng” người khác và những người khiến người đối diện cảm thấy mình trở nên nhỏ bé, vô hình hoặc bị phán xét.

Điều quan trọng ở đây không phải là học vài kỹ thuật giao tiếp. Mà là thay đổi cách ta bước vào một cuộc trò chuyện. Ta đang lắng nghe để chuẩn bị câu trả lời? Hay đang thật sự tò mò về thế giới bên trong của người đối diện? Thấu hiểu, trong cách Brooks viết, không có nghĩa là ta hoàn toàn biết một người. Có lẽ chẳng ai có thể. Nhưng ta có thể trao cho họ một món quà khác: cảm giác rằng cuộc sống bên trong của họ đáng để một người khác chú ý đến.

• Lens: Thấu cảm không phải là đoán đúng cảm xúc của người khác. Đó là tạo ra một không gian đủ an toàn để họ có thể tự nói về điều mình đang sống.
• Ask: Trong những cuộc trò chuyện quan trọng, bạn muốn được xem là người thông minh hay là người khiến người khác cảm thấy được hiểu?

8. Nâng đỡ | Những ngày thứ Ba với thầy Morrie – Mitch Albom

Không phải người thầy nào cũng dạy chúng ta một kỹ năng. Có những người dạy ta cách nhìn cuộc đời.Những ngày thứ Ba với thầy Morrie bắt đầu khi Mitch Albom quay trở lại gặp người giáo sư cũ của mình, Morrie Schwartz, trong những tháng cuối đời của thầy. Mỗi cuộc gặp là một cuộc trò chuyện. Nhưng dần dần, người đọc nhận ra mentorship không thực sự là việc một người trao kiến thức cho người kia. Đó là việc một người đủ hiện diện để giúp ta nhìn thấy điều quan trọng giữa lúc cuộc sống đang kéo ta về hàng trăm hướng khác nhau. Có lẽ một người thầy tốt không cố tạo ra bản sao của mình. Họ giúp người khác tìm được tiếng nói riêng. Và đôi khi, ảnh hưởng của một người mentor chỉ trở nên rõ ràng khi chúng ta đã rời khỏi họ từ rất lâu.

• Lens: Người thầy quan trọng nhất có thể không phải là người dạy ta nhiều nhất. Mà là người thay đổi những câu hỏi ta dùng để sống.
• Ask: Ai là người mà chỉ cần nhớ đến một câu họ từng nói, bạn đã bắt đầu nhìn một vấn đề khác đi?

9. Mất mác | Năm người bạn gặp trên thiên đường – Mitch Albom

Mất một người thường khiến chúng ta nghĩ về sự vắng mặt. Nhưng có một nghịch lý của grief: người đã đi xa đôi khi vẫn tiếp tục hiện diện trong những lựa chọn của chúng ta. Trong Năm người bạn gặp trên thiên đường, Mitch Albom kể về Eddie, một người đàn ông qua đời và lần lượt gặp lại năm con người từng xuất hiện trong đời mình. Không phải tất cả đều là những người anh yêu thương. Không phải tất cả những cuộc gặp đều hạnh phúc. Nhưng mỗi người đều tiết lộ một mối liên kết mà Eddie, khi còn sống, chưa từng nhìn thấy toàn bộ.

Đó là lăng kính đẹp nhất của cuốn sách về mất mát: chúng ta hiếm khi biết chính xác mình đã có ý nghĩa gì trong cuộc đời người khác và người khác cũng hiếm khi biết họ đã thay đổi chúng ta đến đâu. Có những mối quan hệ chỉ được hiểu rõ khi nó đã kết thúc.

• Lens: Mất mát không chỉ là câu chuyện về người không còn ở đây. Nó cũng là câu chuyện về những gì họ đã để lại trong cách ta tiếp tục sống.
• Ask: Có ai không còn hiện diện trong đời bạn nhưng vẫn xuất hiện trong cách bạn yêu, làm việc hoặc nhìn thế giới?

10. Bản thân | Món quà của sự không hoàn hảo – Brené Brown

Sau cùng, mọi mối quan hệ đều quay trở về một nơi. Chính mình. Nhưng “yêu bản thân” có lẽ là một trong những khái niệm bị đơn giản hóa nhiều nhất của đời sống hiện đại. Nó dễ bị biến thành một khẩu hiệu tích cực, một ngày nghỉ, một món quà mua cho bản thân hay một cách để tự trấn an. Trong Món quà của sự không hoàn hảo, Brené Brown đi vào một vùng khó hơn: cảm giác không đủ. Không đủ thành công. Không đủ đẹp. Không đủ giỏi. Không đủ để được yêu. Và chính từ nỗi sợ đó, chúng ta thường tạo ra một phiên bản được chỉnh sửa kỹ lưỡng để đưa ra thế giới.

Cuốn sách đặt một câu hỏi quan trọng về relationship with self: liệu ta có thể thuộc về một mối quan hệ, một gia đình hay một cộng đồng nếu bản thân luôn tin rằng mình phải trở thành một người khác mới xứng đáng được ở đó?Mối quan hệ với chính mình không phải là tách khỏi thế giới. Nó là khả năng bước vào thế giới mà không phải liên tục thương lượng quyền được tồn tại của mình.

• Lens: Có lẽ self-love không phải là luôn cảm thấy hài lòng về bản thân. Mà là không bỏ rơi chính mình chỉ vì mình chưa trở thành phiên bản lý tưởng.
• Ask:Bạn đối xử với chính mình như thế nào trong những ngày mình không đạt được điều gì cả?