Tại sao chúng ta lại để thời gian của người khác “lắc lư” nhịp sống của mình?

Có một thói quen (xấu) mà rất nhiều người trong chúng ta mắc phải: Luôn lấy những cột mốc rực rỡ của người khác làm “thước đo” cho cuộc đời mình. Khi thấy họ thành công, ta tự hỏi: “Năm đó họ đang tỏa sáng, còn mình đã làm gì?”. Đó là nỗi buồn của những kẻ đang miệt mài chạy trên một đường thẳng tuyến tính của thời gian.

Bạn lướt qua một bài đăng trên mạng xã hội. Một người bạn cũ thông báo vừa trở thành giám đốc ở tuổi 35. Một người cùng khóa đại học đã có công ty riêng. Một người bạn khác chuyển đến sống ở một thành phố mới, kết hôn, sinh con. Một người bạn thời cấp ba vừa nhận học bổng tiến sĩ. Một người bạn cùng tuổi xuất hiện trên bìa tạp chí, trong danh sách “30 under 30”, hay đơn giản là đăng một bức ảnh căn hộ mới với dòng chú thích: Finally home. Và gần như ngay lập tức, một câu hỏi xuất hiện.Cùng từng ấy năm, mình đã làm gì?Câu hỏi ấy nghe có vẻ vô hại. Nhưng đôi khi, nó đủ sức làm cả một buổi chiều trở nên nặng nề.

Chúng ta không chỉ nhìn vào thành tựu của người khác. Chúng ta bắt đầu đặt cuộc đời mình lên cùng một đường thời gian với họ:

• Năm họ thành công, mình đang ở đâu?
• Tuổi họ lập gia đình, mình đang làm gì?
• Lúc họ chuyển hướng sự nghiệp, mình có đang lãng phí thời gian không?
• Khi họ đã biết mình muốn gì, tại sao mình vẫn còn loay hoay?

Có lẽ đây là một trong những áp lực kỳ lạ nhất của đời sống hiện đại: chúng ta không chỉ sống cuộc đời của mình. Chúng ta còn liên tục dùng thời gian của người khác để đánh giá tốc độ của chính mình. Và thế là, nhịp sống của ta bắt đầu lắc lư theo những chiếc đồng hồ không thuộc về mình.

Sự ám ảnh mang tên “Đến tuổi này rồi…”

Có lẽ không có câu nói nào khiến con người trưởng thành mất bình tĩnh nhanh bằng: “Đến tuổi này rồi…”

• Đến tuổi này rồi mà chưa mua nhà.
• Đến tuổi này rồi mà vẫn chưa biết mình muốn gì.
• Đến tuổi này rồi mà vẫn làm một công việc không thật sự yêu thích.
• Đến tuổi này rồi mà chưa kết hôn.

Hoặc ngược lại:

• Đến tuổi này rồi mà lại muốn bỏ việc ổn định để làm lại từ đầu?
• Đến tuổi này rồi mà còn muốn học một thứ mới?
• Đến tuổi này rồi mà vẫn chưa “ổn định”?

Ở Việt Nam, thời gian dường như luôn đi kèm với một lịch trình ngầm: Tuổi hai mươi là để học và bắt đầu. Ba mươi là để ổn định. Bốn mươi là để có vị trí. Năm mươi là để nghĩ đến việc chậm lại. Rồi sau đó, người ta bắt đầu hỏi liệu bạn đã “an nhàn” hay chưa.

Vấn đề là cuộc đời thật hiếm khi vận hành theo một bảng tiến độ đẹp đẽ như vậy. Có người 25 tuổi biết rất rõ mình muốn gì, nhưng 35 tuổi lại nhận ra mình đã sống mười năm trong một lựa chọn không còn phù hợp. Có người 30 tuổi mới bắt đầu sự nghiệp thứ hai. Có người 40 tuổi mới lần đầu tiên có đủ can đảm để nói: Tôi không muốn tiếp tục sống như thế này nữa.

Có người mất nhiều năm chỉ để hồi phục sau một cuộc hôn nhân, một cú sụp đổ nghề nghiệp hay một giai đoạn kiệt sức mà bên ngoài không ai nhìn thấy. Nhưng những quãng thời gian ấy thường không xuất hiện trên LinkedIn.

Không có một bảng thành tích nào ghi:

• 2023: học cách sống sót sau burnout.
• 2024: mất phương hướng.
• 2025: ngừng cố gắng trở thành người mà người khác mong muốn.

Vì vậy, khi nhìn vào dòng thời gian của người khác, chúng ta thường chỉ thấy những cột mốc. Còn phần đời ở giữa các cột mốc ấy – sự hoài nghi, những ngày không biết phải làm gì tiếp theo, những lựa chọn sai, những lần phải bắt đầu lại – thường bị giấu đi. Chúng ta đang so sánh hậu trường của mình với những tiêu đề trong cuộc đời người khác.

Có những giai đoạn ta không tiến lên nhưng không có nghĩa là ta không đi đâu cả

Đại dịch COVID-19 là một ví dụ kỳ lạ về cách chúng ta nhìn lại thời gian. Có người kể rằng quãng thời gian đó đã thay đổi cuộc đời họ: họ nghỉ việc, bắt đầu kinh doanh, học kỹ năng mới, viết cuốn sách đầu tiên hay chuyển đến một thành phố khác.

Còn rất nhiều người khác thì sao? Họ chỉ cố gắng đi qua những ngày bất định. Làm việc tại nhà, theo dõi tin tức, lo lắng về công việc và gia đình, nấu ăn, xem phim, gọi điện cho người thân và đợi mọi thứ trở lại bình thường.

Nhưng khi nhìn lại, chúng ta dễ tự hỏi: Tại sao người khác có thể biến một giai đoạn khủng hoảng thành bước ngoặt, còn mình thì không?

Câu hỏi này chứa một giả định khá tàn nhẫn: rằng mọi khoảng thời gian trong đời đều phải tạo ra một kết quả. Một năm phải có thành tựu. Một biến cố phải tạo ra sự trưởng thành. Một thất bại phải biến thành bài học. Một khoảng nghỉ phải dẫn đến một phiên bản tốt hơn.

Nhưng có lẽ không phải lúc nào thời gian cũng có nhiệm vụ phải sinh lời. Có những năm, điều duy nhất chúng ta làm được là không gục ngã. Có những giai đoạn, việc đi qua ngày hôm nay đã là toàn bộ công việc của ngày hôm nay. Chỉ vì một quãng thời gian không tạo ra một câu chuyện ấn tượng không có nghĩa nó không có giá trị.

Chúng ta được dạy để hình dung cuộc đời như một đường thẳng

Sinh ra – Đi học – Tốt nghiệp – Đi làm – Thăng tiến – Kết hôn – Mua nhà – Sinh con – Tích lũy – Nghỉ hưu. Đó là một trong những câu chuyện phổ biến nhất mà xã hội kể về một cuộc đời “đúng tiến độ” – một đường thẳng luôn có một hướng.

Và khi bạn dừng lại, đi chậm, rẽ sang một hướng khác hoặc quay trở về, bạn rất dễ cảm thấy mình đang tụt lại.

Triết gia và nhà phân tâm học Julia Kristeva, trong tiểu luận Women’s Time, từng đặt vấn đề về những cách khác nhau mà con người trải nghiệm thời gian. Bên cạnh thời gian tuyến tính – thời gian của lịch sử, mục tiêu, tiến bộ và những bước tiến về phía trước – bà còn nói đến một dạng thời gian mang tính chu kỳ, sự lặp lại và nhịp điệu.

Điều thú vị là cơ thể con người vốn chưa bao giờ sống hoàn toàn theo một đường thẳng. Chúng ta không trưởng thành theo cách mỗi năm đều giỏi hơn năm trước:

• Có những năm chúng ta tiến rất nhanh.
• Có những năm quay lại một vấn đề cũ.
• Có những điều tưởng đã vượt qua, vài năm sau lại phải học lại từ đầu.

Ta có thể trở nên tự tin hơn trong công việc nhưng lại hoang mang trong tình yêu. Ta có thể đạt được một vị trí mà mình từng mơ ước nhưng lại mất nhiều thời gian để hiểu tại sao khi đã có nó, mình vẫn không thấy bình yên. Có những bài học không đi theo tiến trình; chúng quay trở lại trong một mối quan hệ khác, một công việc khác, một phiên bản khác của chính chúng ta.

Có lẽ cuộc đời không phải là một đường thẳng bị gián đoạn bởi những lần đi chệch hướng. Có thể chính những vòng lặp ấy mới là cách đời sống thực sự vận hành.

Một sự nghiệp có thể bắt đầu lại nhiều hơn một lần

Nhìn vào những con đường sáng tạo, ta dễ nhận ra một điều: tuổi tác và thời điểm hiếm khi tuân theo một công thức duy nhất.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư từng viết nên những tác phẩm gắn liền với một miền đất rất riêng của mình, nhưng hành trình sáng tạo không phải là một đường chạy nước rút để đến một đích duy nhất. Những người làm nghề sáng tạo thường phải sống rất lâu với sự quan sát, tích lũy và cả những giai đoạn không ai nhìn thấy.

Điều chúng ta nhìn thấy là thời điểm một cái tên xuất hiện. Nhưng thời gian của một con người không bắt đầu từ khoảnh khắc chúng ta biết đến họ:

• Có thể một người được công chúng biết đến ở tuổi 40, nhưng họ đã dành 20 năm trước đó để học nghề.
• Một doanh nghiệp “đột nhiên thành công” có thể đã trải qua hàng chục lần thay đổi mô hình.
• Một người quyết định nghỉ việc ở tuổi 45 không nhất thiết đang muộn. Có thể họ đang đứng ở điểm mà kinh nghiệm của 20 năm trước cuối cùng cũng đủ để họ biết mình không muốn tiếp tục điều gì.

Chúng ta thường gọi một điều gì đó là “bước ngoặt”. Nhưng bước ngoặt chỉ có ý nghĩa khi nhìn lại. Trong khoảnh khắc đang sống, nó thường trông rất giống sự hoang mang.

Điều chúng ta thật sự muốn không phải là thời gian của người khác

Đôi khi tôi nghĩ, sự so sánh không thực sự bắt đầu từ thành công của người khác. Nó bắt đầu từ nỗi sợ rằng thời gian của mình đang bị sử dụng sai.

• Ta nhìn một người 35 tuổi đã có một công việc mình ngưỡng mộ và cảm thấy bất an không hẳn vì muốn có chính xác công việc ấy. Ta chỉ sợ rằng: Liệu mình có đang đi đâu không?
• Ta nhìn một người 40 tuổi dám chuyển đến một đất nước khác không hẳn vì muốn bắt chước họ. Ta chỉ tự hỏi: Mình còn bao nhiêu thời gian để thay đổi?
• Ta nhìn một người bạn có một gia đình hạnh phúc không hẳn vì muốn có cuộc sống giống hệt. Ta chỉ muốn biết: Liệu mình có đang bỏ lỡ điều gì?

Có lẽ vì thế, thời gian của người khác mới dễ làm chúng ta lắc lư đến vậy. Họ không chỉ cho chúng ta thấy những gì họ đã làm; họ vô tình chạm vào những điều chúng ta chưa dám quyết định.

Nhưng có một dạng thời gian khác: thời gian được cảm nhận

Có một sự khác biệt giữa đếm thời gian và sống trong thời gian. Khi đếm thời gian, chúng ta nghĩ bằng những con số: bao nhiêu tuổi, bao nhiêu năm kinh nghiệm, bao nhiêu tiền tiết kiệm, bao nhiêu mục tiêu đã hoàn thành, bao nhiêu thời gian còn lại.

Nhưng đời sống không chỉ diễn ra trong những con số ấy. Nó diễn ra:

• Trong cảm giác của một buổi sáng bạn nhận ra mình không còn muốn sống như trước.
• Trong một cuộc trò chuyện khiến bạn thay đổi cách nghĩ về gia đình.
• Trong những tháng ngày bạn tưởng mình chẳng làm được gì, nhưng thực ra đang âm thầm hồi phục.
• Trong một công việc tưởng chỉ là “tạm thời” nhưng lại dạy bạn một kỹ năng sẽ hữu ích mười năm sau.
• Trong một cuộc gặp gỡ ngắn ngủi nhưng khiến bạn nhìn cuộc đời theo một hướng khác.

Những điều này rất khó đưa vào một CV. Nhưng có thể chúng mới là những gì tạo nên một cuộc đời.

Có lẽ chúng ta không cần thoát khỏi thời gian. Chỉ cần ngừng sống trong đồng hồ của người khác

Cơ thể rồi sẽ thay đổi. Những năm tháng sẽ đi qua. Một ngày nào đó, chúng ta sẽ nhìn ảnh của mình cách đây mười năm và ngạc nhiên vì người trong ảnh ấy đã từng trẻ như thế. Thời gian vẫn sẽ tiếp tục. Điều khiến chúng ta mệt mỏi có lẽ không phải chỉ là thời gian trôi. Mà là cảm giác rằng mình đang không đi đúng tốc độ. Nhưng “đúng tốc độ” là gì? Đúng với ai? Đúng với lịch trình nào? Đúng với cuộc đời của người bạn cùng tuổi? Của một người trên mạng xã hội? Hay của một thế hệ đã sống trong những điều kiện hoàn toàn khác?

Có lẽ một trong những tự do khó nhất khi trưởng thành là chấp nhận rằng chúng ta có thể không biết mình đang ở đâu trên bản đồ của đời mình. Và vẫn tiếp tục đi. Không phải để chạy nhanh hơn. Không phải để bắt kịp. Không phải để có một câu trả lời đẹp khi ai đó hỏi: “Đến tuổi này rồi, bạn đã làm được gì?” Mà để một ngày nào đó, khi nhìn lại, chúng ta có thể nói: Có những năm tôi đi rất nhanh. Có những năm tôi đứng yên. Có những năm tôi tưởng mình đang đi lùi. Có những năm chẳng có gì để kể. Nhưng tất cả đều là thời gian của tôi.

Và có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất không phải là:“Ở tuổi này, người khác đã làm được gì?” Mà là:Nếu không còn nhìn sang chiếc đồng hồ của bất kỳ ai khác, tôi có còn thấy cuộc đời mình đang chậm không? Hay: Nếu thời gian không phải là một cuộc đua, tôi muốn dùng phần đời còn lại của mình để trở thành ai?