Lịch sử đầu tư của bạn và tôi – dù “ghét” vẫn muốn thử lại một lần nữa?

Ngày chỉ số KOSPI vượt mốc 6.000, tôi mở bảng giá cổ phiếu và bắt đầu vẽ nên những viễn cảnh tương lai. Nhưng khi nhìn vào eo biển Hormuz đang tắc nghẽn, tôi chợt quay lại tự hỏi: rốt cuộc vấn đề nằm ở đâu? Phải chăng FOMO và những ham muốn của chúng ta… không hẳn là sai?

Trong một chiếc taxi ở Paris, trên đường đến buổi khai mạc triển lãm tại bảo tàng, câu chuyện giữa những nhà báo và influencer – ăn diện vừa đủ tinh tế cho một buổi tối văn hóa – lại xoay quanh… vàng. Một đồng nghiệp bắt đầu bằng việc khẳng định giá vàng đang tăng chóng mặt và “bây giờ vẫn chưa quá muộn để mua”. Người influencer khẽ gật đầu, nhưng có vẻ tâm trí vẫn đang đặt ở cô con gái chuẩn bị bước vào kỳ thi quan trọng chỉ còn ba ngày nữa. Còn tôi, vì tin tưởng vào kinh nghiệm từng làm báo kinh tế của đồng nghiệp, liền hỏi ngay: “Vậy nên mua ở tiệm vàng nào? Anh có chỗ quen thì giới thiệu giúp tôi với.” Anh nhìn tôi, thoáng bối rối như không biết nên bắt đầu từ đâu, rồi cuối cùng chỉ đơn giản nói: “Bạn thử tìm ‘vàng giao ngay KRX’ trên Naver là sẽ thấy.” Một câu trả lời ngắn gọn, nhưng đủ để mở ra cả một thế giới đầu tư mà trước đó tôi chưa từng thực sự hiểu.

Dĩ nhiên, bạn có thể mua vàng tại các cửa hàng kim hoàn. Nhưng tôi thậm chí còn không biết rằng chỉ cần tải ứng dụng và mở “tài khoản vàng” là đã có thể giao dịch. Sau đó, tôi mất đến một tháng mới thực sự mua được – một phần vì lười, phần khác vì việc học cách mở tài khoản qua YouTube khiến tôi rối bời. Kiến thức tài chính của tôi gần như bằng không. Trong khoảng thời gian đó, giá vàng tiếp tục tăng vọt. Sự sốt ruột khiến tôi thậm chí rút cả tiền tiết kiệm để “nhảy lên chuyến tàu đang lao nhanh” ấy. Ngày nào tôi cũng tìm kiếm thông tin về vàng. Tôi xem những video nói rằng “tổng lượng vàng trên thế giới nếu trải ra chỉ bằng một sân bóng đá, nên giá trị cực kỳ khan hiếm” hay “trong thời kỳ bất ổn, tài sản cuối cùng vẫn sẽ quy về vàng”. Cứ có tiền là tôi lại mua thêm từng gram một – và thực sự đã có lãi. Khi đó, tôi chỉ nghĩ: giá như mình dám đầu tư mạnh tay ngay từ đầu. Nhưng sang năm mới, khi xuất hiện tin các “ông lớn” Trung Quốc chốt lời sau đợt tăng giá mạnh, giá vàng quốc tế lập tức lao dốc. Dù vậy, tôi vẫn ổn. Lợi nhuận 6% – vẫn cao hơn gửi tiết kiệm.

Có lẽ cũng từ thời điểm đó. Khi nhận ra lãi suất tiết kiệm chẳng đủ bù nổi lạm phát (trong khi lãi vay của tôi lại cao đến mức đáng sợ), tôi bắt đầu cảm thấy một sự “phản bội” từ phía ngân hàng. Và sau một thời gian dài, kể từ sau đại dịch COVID-19, tôi đã mở lại ứng dụng chứng khoán. Ứng dụng lâu không dùng đến mức phải cập nhật lại mới vào được. Tôi mở tài khoản chứng khoán lần đầu vào năm 2021 – thời điểm thị trường toàn cầu vừa lao dốc vì đại dịch, nhưng rồi nhanh chóng bước vào một chu kỳ tăng mạnh nhờ làn sóng nhà đầu tư cá nhân. Nhìn lại, tôi tự trách mình vì khi cổ phiếu của Samsung Electronics rơi xuống khoảng 40.000 won trong đại dịch, tôi lại không đủ dũng khí và hiểu biết để mua. Đến khi giá đã lên 70.000 won, tôi mới vội vàng lao vào với suy nghĩ “giờ vẫn chưa muộn”. Thời điểm đó, tôi thậm chí còn phải tra Google để hiểu những khái niệm cơ bản như “thị trường tăng” hay “giá chào mua – chào bán”. Tôi đã ngạc nhiên khi nhận ra mình thiếu kiến thức đến mức nào. Mỗi sáng, nhìn bảng điện tử đỏ rực, tôi vừa thấy hào hứng, vừa cảm thấy trống rỗng. Như thể giá trị lao động của mình đang bị phủ nhận. Tôi tự hỏi: nếu chỉ cần bỏ tiền vào đó là nó tự sinh sôi, vậy thì tại sao tôi vẫn phải đi làm mỗi ngày?

À, vì tôi không có đủ vốn.

Và rồi một suy nghĩ cay đắng len vào: với những người đã có tiền để “tiền đẻ ra tiền”, mức lương của tôi có lẽ chẳng đáng là bao. Tôi bắt đầu trượt dần vào vòng xoáy tự dằn vặt. Nhưng khi đó, tôi không phải là người duy nhất. Đó là thời kỳ mà cả xã hội dường như chỉ chăm chăm nhìn vào màn hình chứng khoán.

Cuộc đời vốn dĩ là vậy – thị trường lại bước vào một chu kỳ giảm. Tôi không chịu nổi những màn hình đỏ xanh tiêu cực ấy, nên đã đóng luôn ứng dụng lại. Năm năm sau, khi mở lại tài khoản chứng khoán, danh mục của tôi vẫn chẳng khác gì một “cửa hàng tạp hóa”. Ngoài Samsung Electronics, phần còn lại là đủ mọi ngành: từ gia công giày dép, thực phẩm, giấy, hàng không, du lịch đến mỹ phẩm, dược phẩm… – phần lớn đều là những lĩnh vực mà tôi từng kỳ vọng sẽ phục hồi sau đại dịch. Nếu là cổ phiếu đầu ngành thì còn đỡ, đằng này khi kể ra, người khác hoặc ngạc nhiên “Sao lại mua công ty đó?”, hoặc thẳng thắn “Chưa từng nghe tên bao giờ”. Toàn những doanh nghiệp nhỏ, ít tên tuổi. Trong “biển đỏ” ấy, cổ phiếu dược phẩm là cú sốc lớn nhất – giảm tới 97%. Tôi tự hỏi rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra với công ty đó. Nhưng nghĩ lại, ngay từ đầu tôi đã mua nó chỉ vì đọc được một dòng tin ngắn trên báo, chứ cũng chẳng thực sự hiểu gì về nó.

Nếu kể về đủ mọi cung bậc cảm xúc trong đầu tư chứng khoán – vui, buồn, được, mất – chắc hẳn sẽ có không ít người có thể viết nên cả một thiên sử thi. Họ, và cả tôi, đều quay lại thị trường với tâm thế “dù ghét vẫn muốn thử lại lần nữa”. Lý do là bởi chỉ số KOSPI của Hàn Quốc đã tăng tốc một cách chưa từng có. Sau tuyên bố của chính phủ về việc điều hướng dòng tiền từ bất động sản sang thị trường chứng khoán, KOSPI chỉ trong vài tháng đã vượt mốc 6.000. Một con số mà trước đây tôi chưa từng tưởng tượng. Các chuyên gia liên tục dự báo: “7.000, thậm chí 8.000 là hoàn toàn khả thi.” Những cuốn sách như “KOSPI 10.000 – Next Level” trở thành bestseller. Dĩ nhiên, không phải ai cũng tin vào viễn cảnh đó. Nhưng tôi – như thường lệ – chỉ chọn nghe những gì mình muốn nghe, rồi mạnh tay rót tiền vào các quỹ ETF theo KOSPI.

Sau ngày 28/2 – thời điểm Mỹ tiến hành tấn công Iran – thị trường chứng khoán Hàn Quốc nhanh chóng trở thành một trong những thị trường giảm mạnh nhất. Hiện tại, dù khối ngoại và các tổ chức liên tục bán ra, các nhà đầu tư cá nhân vẫn cố gắng “đỡ giá”, giữ lại hy vọng phục hồi. Nhưng rõ ràng, điều đó không hề dễ dàng. Còn tôi, một lần nữa lại cảm thấy chua chát: dường như mình vẫn đang mải mê chạy theo cái đuôi của lòng tham, để rồi chỉ một cú rung lắc ngắn ngủi cũng đủ khiến bản thân bị hất văng ra khỏi cuộc chơi.

Đó là một cuộc đời bị dẫn dắt bởi FOMO (Fear Of Missing Out – nỗi sợ bị bỏ lỡ). FOMO là cảm giác lo lắng khi bản thân bị tụt lại phía sau hoặc đứng ngoài những xu hướng mà người khác đang theo đuổi. Một thuật ngữ ra đời từ đầu những năm 2000 – vậy mà lại theo tôi dai dẳng đến tận bây giờ. Cách đây 4 năm, khi cơn sốt bất động sản bùng nổ, tôi nhìn những căn nhà của bạn bè tăng giá hàng tỷ đồng chỉ trong một năm mà không khỏi vừa ghen tị vừa hoang mang. Trong một thế giới nơi giá nhà dường như “đè bẹp” giá trị lao động, tôi cũng muốn trở thành một “người chơi” trong cuộc. Tôi dốc gần như tất cả – đúng nghĩa “gom cả linh hồn” – để mua nhà. Và giờ đây, vì còn vướng mắc với mức giá vốn, tôi cũng chẳng thể bán đi. Nếu ví thị trường như một biểu đồ “đầu – vai – gối – chân”, thì may mắn là tôi mua ở vùng “vai”, chứ không phải đỉnh. Nghĩ đến những người bước vào đúng lúc cao trào, tôi tự an ủi bản thân. Một cách an ủi thật nhỏ bé và có phần cay đắng: lấy nỗi buồn của người khác để xoa dịu nỗi buồn của chính mình. Và điều đó chỉ khiến vị đắng càng thêm rõ rệt.

Cơn FOMO đầu tiên của tôi sau khi bước vào đời đi làm chính là… quỹ đầu tư. Khoảng 17 năm trước, tôi đã mua một quỹ đầu tư vào Việt Nam. Nhân viên ngân hàng khi đó nhiệt tình khuyên: “Ai cũng đang đầu tư vào các nước đang phát triển cả.” Rồi họ đưa cho tôi xem bảng tổng hợp tỷ suất lợi nhuận của những khách hàng khác – phần lớn đều ở mức hơn 10%, thậm chí có người đầu tư vào ngành khai thác gỗ ở Brazil còn đạt tới 30%. Và rồi, Global Financial Crisis ập đến. Nghĩ lại, tôi không trách người nhân viên đó. Có lẽ họ cũng xuất phát từ thiện ý, cũng chỉ là một người lao động giống như tôi – đang chật vật với những chỉ tiêu mà công ty giao xuống.

Ai có thể trách ai được chứ? Người ta vẫn nói rằng khi đấng tạo hóa tạo ra con người, đến cuối cùng đã thổi vào chúng ta một hơi thở – và đó chính là dục vọng. Vì thế, FOMO hay khao khát thực ra đều rất tự nhiên. Chỉ là, tôi đã thiếu nỗ lực. Tôi giao dịch cổ phiếu qua một tài khoản do bạn mở giúp, nhưng lại chẳng buồn tìm hiểu những khái niệm cơ bản như quỹ đầu tư hay ETF. Với bất động sản cũng vậy, chỉ vì muốn kiếm vài tỷ “tiền từ trên trời rơi xuống”, tôi đã tin vào những tin đồn mơ hồ như “sắp có tuyến tàu điện đi qua”. Tôi tự an ủi mình rằng con người vốn là sinh vật phi lý: càng là chuyện quan trọng, lại càng có xu hướng đưa ra quyết định nhanh chóng, cảm tính và thiếu logic. Và nếu thành thật, dù mang trong mình một sự bất lực trước tiền bạc, tôi vẫn cố tỏ ra như thể mình không quan tâm. Tôi khoác lên vẻ ngoài rằng mình theo đuổi những giá trị “cao cả” hơn. Giống như cách tôi giả vờ không hứng thú với thời trang cao cấp chỉ vì không đủ tự tin mặc đẹp theo chuẩn STYLE, hoặc như cách tôi tự biến mình thành Steve Jobs – ngày nào cũng chỉ quanh quẩn với áo sơ mi và quần dài đơn giản.

Dù sao thì, tôi cũng quyết định từ bây giờ sẽ nghiêm túc nỗ lực. Bởi vì, mọi ham muốn đều phải trả giá. Cũng giống như việc tôi chấp nhận di chuyển tổng cộng 3 tiếng mỗi ngày bằng tàu điện và xe buýt để kiếm thu nhập từ lao động. Thế hệ Gen Z – những người sinh ra trong một thời đại còn nhiều bất ổn hơn tôi – lại đang bắt đầu đầu tư sớm hơn và quyết liệt hơn so với Millennials. Các thống kê trong và ngoài nước đều cho thấy điều đó. Đáng chú ý, họ tìm kiếm lời khuyên đầu tư ngay trên mạng xã hội. TikTok, với hashtag #RichTok, trở thành một “lớp học tài chính” mới. Vivian Tu – người được gọi là “Your Rich BFF” với 2,7 triệu người theo dõi trên TikTok – từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với Fortune: “Giống như có một người không hề trông giống cố vấn tài chính kiểu ‘bố bạn’ xuất hiện vậy. Một người bạn thân từ thời đại học, biến tài chính (finance) thành thứ gì đó thú vị (fun) – ‘funance’. Nhờ đó, thế hệ những người giàu trong tương lai có thể tiếp cận câu chuyện tiền bạc một cách dễ dàng hơn.” Cách cô gọi họ không phải là “giới trẻ”, mà là “thế hệ giàu có tiếp theo” – đúng chất của một influencer tài chính. Khi lướt Instagram của cô, tôi thấy những nội dung như “Cách vượt qua nợ đầu tư”, “Đừng mắc những sai lầm này khi mua nhà”… được trình bày dưới dạng card news gọn gàng, dễ tiếp cận.

Những YouTuber tài chính mà tôi theo dõi cũng đều rất trẻ. Họ tạo ra các nội dung “may đo” cho thế hệ mới: từ kế hoạch tiết kiệm 1 tỷ đồng với mức lương khởi điểm, đến lý do nên đầu tư vào S&P 500 từ tuổi 20. Họ thậm chí hướng dẫn chi tiết từ những khái niệm cơ bản như “mua – bán là gì” cho đến cách mở tài khoản. Trong phần bình luận, tôi bắt gặp một người có lẽ cùng thế hệ với mình viết: “Giá như khi còn trẻ tôi được học như thế này, chắc giờ đã giàu rồi. Thật là một thời đại tốt.” Ngay bên dưới là một câu trả lời thẳng thắn: “Nhưng khi bạn ở độ tuổi 20, cơ hội còn nhiều hơn bây giờ mà. Sao lúc đó không kiếm tiền?” Trong một xã hội mà việc mua nhà hay đảm bảo lương hưu ngày càng trở nên bất định, việc thế hệ trẻ bước vào thế giới đầu tư một cách chủ động, thậm chí “chiến đấu” để giành lấy độc lập tài chính là điều hoàn toàn dễ hiểu. Và có lẽ, vượt qua mọi tranh luận về “khủng hoảng xã hội”, kinh tế và đầu tư nên trở thành một môn học bắt buộc – ngay từ bậc tiểu học.

Giờ đây, tôi mới bắt đầu mỗi sáng nghe bản tin chứng khoán, đăng ký đọc các tạp chí kinh tế hàng tuần và tìm đọc những cuốn sách liên quan. Ban đầu, tất cả chỉ vì tôi không muốn lặp lại những sai lầm ngớ ngẩn như trước. Nói đơn giản hơn: tôi không muốn mất tiền thêm lần nào nữa. Vì thế, sau 20 năm, tôi lại quay về trạng thái của một “thí sinh ôn thi”, miễn cưỡng bắt đầu học lại từ đầu. Ngày xưa đã không thích học, huống chi là bây giờ. Trên tàu điện ngầm, tôi ép mình đeo tai nghe và xem các video kinh tế ở tốc độ gấp đôi. (Thời nay chắc hiếm ai xem video ở tốc độ bình thường, đúng không?) Nhưng rồi chẳng hiểu nổi, tôi lại phải giảm xuống 1.5x. Mỗi khi gặp thuật ngữ lạ, tôi lập tức dừng lại và hỏi AI. Tôi còn “gán tính cách” cho Gemini như một “cố vấn đầu tư xuất sắc nhất”. Thế nhưng, trớ trêu là ngày nào tôi cũng chỉ hỏi những khái niệm cơ bản nhất. Đến một lúc nào đó, Gemini bắt đầu gọi tôi là “người mới bắt đầu đầu tư”. AI đúng là… đáng sợ theo một cách rất riêng.

Rồi tôi đọc được một cuốn sách giải thích cách vàng, yên Nhật, đô la và thị trường chứng khoán vận hành, liên kết với nhau ra sao. Và thật sự, đó là một khoảnh khắc “vỡ ra” mọi thứ. Tôi nhớ có một nhà vật lý từng kể rằng khi còn là học sinh trung học, sau khi đọc cuốn “Gen ích kỷ”, ông nhìn lên bầu trời rạng sáng và cảm thấy như đang đứng trước một thế giới hoàn toàn khác. Có thể trải nghiệm của tôi không mãnh liệt đến vậy, nhưng nó đủ để khiến tôi nhận ra: có một “thế giới” vô cùng quan trọng mà trước đây tôi chưa từng hiểu, và chính nó lại đang chi phối cuộc sống của mình. Một cảm giác vừa kinh ngạc, vừa hụt hẫng – như thể bấy lâu nay tôi chỉ nhìn thấy một nửa thực tại. Hóa ra, mọi thứ trong thế giới này đều kết nối chặt chẽ với nhau, không có gì tồn tại riêng lẻ.

Gần đây, khi đọc “The Material World” của Ed Conway, tôi mới hiểu rằng đồng – một nguyên tố tưởng chừng bình thường – lại là vật liệu không thể thiếu của thế giới hiện đại, và thậm chí sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn về mặt kinh tế. Những người sớm nhận ra điều đó có lẽ đã đầu tư vào các quỹ ETF liên quan đến đồng. Tôi không còn cảm thấy ghen tị với họ nữa, mà là… một sự thừa nhận hợp lý. Có lẽ, cuối cùng tôi cũng đã “nuốt viên thuốc đỏ của Matrix”. Thứ tôi muốn lúc này không chỉ là kiếm tiền, mà là hiểu rõ hơn cách thế giới vận hành. (Dĩ nhiên, nếu kiếm được tiền thì vẫn tốt – nhưng đó không còn là nỗi ám ảnh FOMO như trước.) Tôi đứng ở ban công, ngước nhìn bầu trời đêm – giống như nhà vật lý năm nào. Tôi nhớ lại thời trung học, có lần bước ra khỏi thư viện lúc nửa đêm và nhìn thấy dải Ngân Hà. Khi đó, dù chưa hiểu rõ điều gì, tôi vẫn cảm thấy một tương lai nào đó đang chờ đợi mình, khiến tim đập rộn ràng. Và thật lạ, cảm giác ấy – sau rất nhiều năm – cuối cùng cũng quay trở lại.