Sau The Odyssey của Christopher Nolan: 8 cuốn sách kể lại thần thoại từ góc nhìn của những người phụ nữ

Circe của Madeline Miller từng trở thành hiện tượng toàn cầu khi lần đầu kể lại thế giới Odyssey từ góc nhìn của nữ phù thủy Circe. Cassandra của Christa Wolf trả lại tiếng nói cho nàng tiên tri mà chưa ai từng thực sự muốn lắng nghe. Nếu The Odyssey của Christopher Nolan khiến bạn muốn đọc lại những huyền thoại Hy Lạp, đây là 8 cuốn sách đáng tìm đến để nhìn những câu chuyện quen thuộc từ một góc độ khác: góc nhìn của những người phụ nữ từng bị đẩy ra bên lề lịch sử.

Có một điều khá thú vị đang xảy ra vào mùa hè này: giữa những cuộc trò chuyện về thời tiết nóng đến mức gợi liên tưởng tới tận thế, The Odyssey bỗng trở thành một trong những chủ đề được nhắc đến nhiều nhất.

Tất nhiên, Christopher Nolan là một phần lý do. Bộ phim chuyển thể cùng tên của vị đạo diễn đã ra mắt vào giữa tháng 7 và nhanh chóng lấp đầy các rạp chiếu. Nhưng “hiệu ứng Nolan” không chỉ dừng lại ở điện ảnh. Nó còn lan tới các hiệu sách, nơi Odyssey một lần nữa xuất hiện ở những vị trí nổi bật.

Và nếu đã dành quá nhiều thời gian để nói về Odysseus, tại sao không thử nhìn câu chuyện ấy từ một phía khác? Không phải từ người anh hùng trở về sau hành trình dài đằng đẵng. Không phải từ những chiến binh tạo nên lịch sử. Mà từ những người phụ nữ vốn chỉ xuất hiện ở rìa của những bản anh hùng ca.

Dưới đây là 8 tác phẩm viết lại thần thoại Hy Lạp từ góc nhìn nữ giới. Tám cuốn sách, tám cách trả lại tiếng nói cho những người từng không có cơ hội được kể câu chuyện của chính mình.

1. Cassandra – Christa Wolf

Trước tất cả những người phụ nữ khác, đã có Cassandra – người bị nguyền rủa phải nhìn thấy mọi tai họa nhưng không một ai chịu tin lời nàng.

Năm 1983, giữa không khí căng thẳng của Chiến tranh Lạnh tại Đông Berlin, Christa Wolf xuất bản tác phẩm được xem là kiệt tác của mình. Có thể xem đây là một trong những dấu mốc mở đường cho dòng văn học viết lại thần thoại từ một góc nhìn hoàn toàn khác: đứng về phía những người phụ nữ phải chịu đựng chiến tranh, thay vì những người đàn ông được ca ngợi vì đã chiến đấu trong đó.

Trong tiểu thuyết của Wolf, Cassandra – người phụ nữ mà chẳng ai muốn nghe – đang chờ đợi cái chết trước cổng Mycenae. Trong thời gian ấy, nàng hồi tưởng về thành Troy: một thành phố bị vây hãm từ bên ngoài và dần hóa cứng bởi sự nghi kỵ từ bên trong.

Trong dòng độc thoại kéo dài, Cassandra không đòi hỏi điều gì quá lớn. Nàng chỉ muốn được nói bằng chính tiếng nói của mình và kể một câu chuyện khác – không phải câu chuyện do những người chiến thắng truyền lại, mà là câu chuyện của chính nàng.

Có lẽ đây cũng là lúc thích hợp để đọc lại Cassandra. Nhà xuất bản Edizioni e/o đang lần lượt tái bản các tác phẩm của Christa Wolf, hướng tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của bà vào năm 2029. Tại Việt Nam: chưa có bản tiếng Việt chính thức được phát hành. Bạn đọc có thể tìm các bản tiếng Anh/ngoại văn tùy thời điểm.

2. The Penelopiad – Margaret Atwood

Sau Cassandra là Penelope – người phụ nữ đã mất từ lâu sự kiên nhẫn vốn được xem như phẩm chất huyền thoại của mình. Trong The Odyssey của Nolan, có một khoảnh khắc Penelope phản kháng: “Ngai vàng bỏ trống ư? Ta đã ngồi trên đó suốt 20 năm rồi!”

Trong The Penelopiad của Margaret Atwood, nữ hoàng Ithaca có rất nhiều điều muốn nói. Trước hết là về người chồng của mình. Quên đi hình ảnh Odysseus – vị anh hùng mưu trí được các thi nhân ca tụng. Trong mắt Penelope, ông chỉ là một kẻ khoác lác có khả năng biến một cuộc ẩu đả trong quán rượu thành chiến công đối đầu với quái vật. Ngay cả lòng chung thủy nổi tiếng của Penelope cũng được nhìn lại. Nó có thể không phải một đức tính cao quý như người đời vẫn ca ngợi, mà đơn giản là một chiến lược sinh tồn của một người phụ nữ trong thế giới đầy những người đàn ông nguy hiểm.

Và Atwood không chỉ trả lại tiếng nói cho Penelope. Bà còn để những nữ tì của nàng lên tiếng. Họ bị treo cổ vì đã làm theo mệnh lệnh của chủ nhân, trở thành những nạn nhân có thể hy sinh trong một thứ “mã danh dự” do đàn ông đặt ra. Từ thế giới bên kia, tiếng nói của họ vẫn tiếp tục đòi hỏi công lý.

Chưa có bản tiếng Việt chính thức. Bản tiếng Anh vẫn có thể tìm qua các nguồn sách quốc tế; tác phẩm hiện vẫn được xuất bản bằng tiếng Anh.

3 & 4. The Silence of the Girls và The Women of Troy – Pat Barker

• 

• 

Tất nhiên, không thể bỏ qua những người phụ nữ thành Troy – những người trở thành chiến lợi phẩm và lực lượng lao động trên chiến trường Hy Lạp. Chiến tranh, giới tính và giai cấp từ lâu đã là những chủ đề trung tâm trong sáng tác của Pat Barker. Và khi viết lại thần thoại, bà vẫn giữ nguyên góc nhìn ấy.

Trong The Silence of the Girls, Barker kể lại Iliad qua góc nhìn của Briseis – người nữ nô lệ bị Achilles và Agamemnon tranh giành. Qua đôi mắt của nàng, những người hùng trong sử thi không còn là những chiến binh vĩ đại. Họ chỉ là những kẻ giết chóc và cưỡng đoạt.

Trong The Women of Troy, Briseis một lần nữa là người kể chuyện. Nhưng chiến tranh đã kết thúc. Troy sụp đổ. Những kẻ chiến thắng mắc kẹt trên bờ biển, chờ đợi một cơn gió mãi không đến. Trên những cồn cát, thi thể bị mutilated của vua Priam nằm không được chôn cất. Ai đó đã bí mật tìm cách mai táng ông trong đêm, và Pyrrhus muốn biết người đó là ai. Chắc chắn phải là một người Trojan. Nhưng là ai?

Những người đàn ông trong doanh trại tính toán rằng chỉ còn hai người Trojan sống sót. Họ quên mất hàng trăm phụ nữ đang hiện diện xung quanh mình – vô hình bởi họ là phụ nữ, và bởi họ là nô lệ. Nhưng trong sự im lặng của chiến trường, Briseis nhìn thấy tất cả.

Đây là một bản anh hùng ca bị đảo ngược: không vinh quang, không những người hùng bất khả chiến bại, mà chỉ có những người đàn ông nhỏ nhen và những người phụ nữ tuyệt vọng. Barker xây dựng câu chuyện dựa trên The Trojan Women của Euripides, tạo nên một trong những cách viết lại thần thoại u tối nhưng thuyết phục nhất.

Chưa có bản tiếng Việt chính thức. Fahasa từng niêm yết bản Penguin của The Silence of the Girls và The Trojan Women bản tiếng Anh.

5. A Thousand Ships – Natalie Haynes

Nếu Pat Barker lựa chọn một giọng kể duy nhất, Natalie Haynes lại muốn nhường sân khấu cho tất cả những người phụ nữ. Trong A Thousand Ships, nhà thơ triệu gọi nàng thơ Calliope để xin cảm hứng cho một bản trường ca khác về những người anh hùng. Nhưng Calliope đã mệt mỏi.

Thay vì vậy, nàng buộc ông kể lại cuộc chiến thành Troy từ phía những người phụ nữ. Andromache, Cassandra, Penthesilea, Clytemnestra xuất hiện. Cùng với họ là Creusa, Iphigenia, Polyxena, những người phụ nữ thành Troy bị đưa đi làm nô lệ và những người phụ nữ Hy Lạp ở lại quê nhà chờ đợi. Ngay cả các nữ thần – những người âm thầm kéo dây định mệnh của con người – cũng được trao cho tiếng nói và câu chuyện riêng. Ở giữa tất cả là những lá thư của Penelope gửi tới Odysseus, người dường như lúc nào cũng đến muộn.

Đó là một sợi chỉ vừa hài hước vừa sắc bén – điều không quá bất ngờ khi Haynes vừa là một học giả về Hy Lạp cổ đại, vừa là một nghệ sĩ hài độc thoại.

Chưa có bản tiếng Việt chính thức; bản tiếng Anh có thể tìm qua các kênh sách ngoại văn/đặt sách quốc tế. Tác phẩm được xuất bản lần đầu năm 2019 và được đề cử Women’s Prize for Fiction năm 2020.

6. Circe – Madeline Miller

Và rồi có Circe. Trong Odyssey, nàng là nữ phù thủy có khả năng biến đàn ông thành lợn, trước khi cuối cùng phải quỳ dưới chân người anh hùng để cầu xin lòng thương xót.

Madeline Miller – vốn được đào tạo về văn học cổ điển – dường như muốn nhắc chúng ta rằng việc hạ thấp phụ nữ vốn đã là một “môn thể thao” được các thi nhân ưa chuộng từ rất lâu. Vì thế, bà dành trọn một cuốn tiểu thuyết để kể lại câu chuyện của Circe.

Trong Circe, nữ phù thủy ấy giành lấy sức mạnh của chính mình. Và nếu mượn lời Virginia Woolf, nàng cũng có một “căn phòng của riêng mình” – ở đây là cả một hòn đảo – và nàng biết mình phải bảo vệ nó.

Nếu trong Odyssey, Circe gần như chỉ là một nhân vật thoáng qua, thì trong câu chuyện của Madeline Miller, những người thoáng qua lại chính là Odysseus và các thủy thủ của ông. Một cuộc đời từng bị lịch sử thu nhỏ lại thành vài trang nay được mở rộng thành cả một thế giới.

NXB Kim Đồng hiện vẫn giới thiệu Circe trong danh mục sách của Madeline Miller; tác phẩm có 528 trang, bản tiếng Việt do thương hiệu Wings Books phát hành.

7. Lavinia – Ursula K. Le Guin

Cuối cùng là một nàng công chúa đến từ một sử thi khác. Trong Aeneid của Virgil, Lavinia – người được hứa hôn với Aeneas – không nói một lời nào. Ursula K. Le Guin trả lại cho nàng tất cả những lời đã bị tước đi. Không chỉ vậy, bà còn trao cho Lavinia khả năng tự quyết định số phận của mình, để nàng trở thành người kể chuyện ý thức rõ về chính cuộc đời mình.

Lavinia từng là một tác phẩm bị bỏ quên trong thời gian dài, nhưng nay đang tìm thấy một thế hệ độc giả mới nhờ các bản tái bản. Có lẽ điều đáng chú ý nhất ở đây không phải là việc Le Guin viết lại một câu chuyện cổ, mà là cách bà đặt một câu hỏi rất hiện đại: điều gì xảy ra khi người phụ nữ vốn chỉ tồn tại trong câu chuyện của người khác cuối cùng được quyền kể câu chuyện của chính mình?

Chưa có bản tiếng Việt chính thức phát hành; hiện chủ yếu là lựa chọn ngoại văn/đặt sách quốc tế. Tác phẩm được Ursula K. Le Guin liệt kê trong nhóm tiểu thuyết độc lập của bà.

8. Pandora’s Jar – Natalie Haynes

Để khép lại danh sách, Natalie Haynes trở lại với Pandora’s Jar – lần này là một tập tiểu luận đứng giữa nghiên cứu về văn minh cổ điển và tinh thần hài độc thoại, xoay quanh những người phụ nữ trong thần thoại Hy Lạp.

Bắt đầu từ Pandora – người mở một chiếc bình chứ không phải một chiếc hộp – Haynes đặt lại câu chuyện quen thuộc từ đầu. Và lần này, Pandora không phải người có lỗi.

Từ đó, bà lần lượt trả lại chiều sâu cho những nhân vật nữ vĩ đại của thần thoại Hy Lạp – những người quá thường xuyên bị giản lược thành quái vật, phù thủy hoặc nạn nhân trong những dòng chú thích bên lề.

Chưa có bản tiếng Việt chính thức; bản tiếng Anh có thể tìm qua các kênh sách quốc tế. Tác phẩm được xuất bản năm 2020 và tập trung vào những người phụ nữ trong thần thoại Hy Lạp.

Khi huyền thoại được kể lại

Có lẽ điều thú vị nhất của những cuốn sách này không nằm ở việc chúng phủ nhận những câu chuyện chúng ta từng biết. Chúng chỉ hỏi: Nếu câu chuyện được kể bởi một người khác thì sao? Nếu Cassandra được lắng nghe? Nếu Penelope không chỉ là người phụ nữ kiên nhẫn chờ chồng? Nếu Briseis có thể kể về chiến tranh thay vì để những người chiến thắng kể thay mình? Nếu Circe không phải là một nữ phù thủy đứng bên lề hành trình của Odysseus, mà là nhân vật chính của chính cuộc đời mình? Và nếu những người phụ nữ từng chỉ xuất hiện trong một vài dòng của sử thi thực chất đã có cả một thế giới nội tâm mà lịch sử chưa bao giờ dành đủ thời gian để lắng nghe?

Có lẽ đó cũng là lý do những bản viết lại thần thoại nữ quyền đang trở nên hấp dẫn đến vậy. Chúng không chỉ kể lại những câu chuyện cũ. Chúng thay đổi vị trí của người kể chuyện. Bởi đôi khi, điều chúng ta cần không phải một huyền thoại mới. Chỉ là một cơ hội để nghe lại huyền thoại cũ bằng một giọng nói mà lịch sử từng bỏ quên.