Khi mọi lựa chọn đều bị thuật toán ảnh hưởng, làm sao để lắng nghe chính mình?

“Chúng ta đang lựa chọn, hay đang lựa chọn những điều đã được lựa chọn sẵn?”. Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là chúng ta có quá nhiều lựa chọn. Mà là chúng ta không còn biết đâu là lựa chọn của mình.

Một buổi sáng rất bình thường. Bạn mở điện thoại trước khi rời khỏi giường. Chỉ vài phút lướt qua Instagram, TikTok hay Pinterest, bạn đã nhìn thấy một chiếc váy được hàng nghìn người yêu thích, một quán cà phê mới mở với hàng dài người xếp hàng, một cuốn sách được gọi là “must-read”, một thỏi son “ai cũng nên có”, một thành phố được xem là điểm đến của năm, một lối sống mà thuật toán tin rằng sẽ khiến bạn hạnh phúc hơn. Đến trưa, bạn đã lưu vài địa điểm. Đến chiều, bạn thêm vài món đồ vào giỏ hàng. Tối đến, bạn tự nhủ sẽ bắt đầu một thói quen mới từ ngày mai.  Không ai ép bạn. Không có quảng cáo nào nói rằng bạn phải làm như vậy. Mọi thứ đều diễn ra rất nhẹ nhàng. Như thể đó là lựa chọn của chính bạn. Nhưng nếu dừng lại lâu hơn một chút, có lẽ chúng ta sẽ nhận ra một câu hỏi khác. Ý muốn đầu tiên ấy đến từ đâu?

Chúng ta đang sống trong thời đại mà sự tự do được đo bằng số lượng lựa chọn Có hàng trăm thương hiệu thời trang. Hàng nghìn nhà hàng. Vô số khóa học, podcast, triển lãm, chuyến đi, phong cách sống. Chưa bao giờ con người có nhiều lựa chọn đến thế. Và cũng chưa bao giờ con người cảm thấy mệt mỏi đến thế. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là Decision Fatigue – sự kiệt sức vì phải đưa ra quá nhiều quyết định. Điều thú vị là chúng ta thường nghĩ những quyết định lớn mới làm mình mệt. Thực tế, điều khiến não bộ hao năng lượng lại là hàng trăm lựa chọn nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Mặc gì? Ăn gì? Đọc gì? Có nên trả lời tin nhắn này không? Có nên đổi việc? Có nên mua món đồ vừa xuất hiện trên feed? Có nên đăng bức ảnh này? Có nên đi du lịch như mọi người? Mỗi câu hỏi đều rất nhỏ. Nhưng cộng lại, chúng tạo thành một tiếng ồn liên tục. Đến cuối ngày, chúng ta không còn đủ năng lượng để trả lời câu hỏi quan trọng nhất. Mình thật sự muốn điều gì?

Thuật toán không ra lệnh, nó chỉ gợi ý. Đó cũng là lý do nó có sức mạnh. Nếu quảng cáo nói: “Bạn nên mua chiếc váy này.” Ta có thể từ chối. Nhưng khi Instagram cho bạn nhìn thấy mười người mặc cùng một chiếc váy. Khi Pinterest liên tục đề xuất cùng một bảng màu. Khi TikTok liên tục lặp lại một xu hướng. Ta bắt đầu nghĩ: “Có lẽ mình cũng thích điều đó.” Thuật toán không tạo ra sở thích. Nó khuếch đại những gì bạn đã từng dừng lại lâu hơn vài giây. Rồi trả lại cho bạn nhiều hơn. Và nhiều hơn nữa. Đến một lúc nào đó, thế giới của bạn dường như chỉ còn những điều giống nhau. Bạn gọi đó là “gu”. Trong khi có thể đó chỉ là kết quả của một chuỗi đề xuất rất thông minh.

Gu có thật sự là của mình? Đó là một câu hỏi không dễ trả lời. Chúng ta thường nghĩ gu là thứ rất cá nhân. Nhưng gu chưa bao giờ được hình thành trong khoảng trống. Nó được nuôi dưỡng bởi gia đình, những cuốn sách từng đọc, những thành phố từng đi qua, những cuộc trò chuyện đã có, những người mình yêu quý, những tác phẩm nghệ thuật khiến mình xúc động. Ngày nay, có thêm một yếu tố mới. Thuật toán. Nó không quyết định bạn là ai. Nhưng nó quyết định điều gì xuất hiện trước mắt bạn mỗi ngày. Và điều xuất hiện nhiều nhất thường có nhiều cơ hội trở thành điều ta tin là đẹp.

Đó là lý do chúng ta bắt đầu giống nhau. Không chỉ mặc giống nhau. Mà còn mơ giống nhau. Đi cùng những nơi giống nhau. Chụp những góc ảnh giống nhau. Đọc những cuốn sách giống nhau. Dùng những câu nói giống nhau. Ngay cả cách chữa lành, cách nghỉ ngơi hay cách định nghĩa thành công cũng dần trở nên giống nhau. Có lẽ chưa bao giờ việc trở thành chính mình lại cần nhiều nỗ lực như lúc này.

Nhưng liệu thuật toán có phải là vấn đề? Có lẽ không. Thuật toán chỉ làm rất tốt công việc của nó. Nó tối ưu cho sự chú ý. Nó giúp chúng ta tìm thấy những điều phù hợp với hành vi trước đó. Vấn đề không nằm ở thuật toán. Vấn đề nằm ở việc chúng ta giao quá nhiều quyền lựa chọn cho nó. Khi mọi khoảng lặng đều được lấp đầy bằng màn hình. Khi mọi phút chờ đều được thay bằng một lần lướt. Khi mọi cảm giác tò mò đều được trả lời ngay lập tức. Chúng ta dần đánh mất một khả năng rất quan trọng. Khả năng tự khám phá.

Có những điều không thể được gợi ý. Bạn sẽ không biết mình yêu hội họa nếu chưa từng bước vào một bảo tàng chỉ vì tò mò. Bạn sẽ không biết mình thích thơ nếu chưa từng tình cờ đọc một tập thơ cũ trong hiệu sách. Bạn sẽ không biết mình hợp với một thành phố nếu chưa từng đi bộ thật chậm trên những con phố của nó. Cuộc sống đẹp thường bắt đầu bằng những điều không nằm trong đề xuất.

Người phụ nữ STYLE không chống lại công nghệ. Cô ấy cũng dùng mạng xã hội. Cũng lưu địa điểm. Cũng xem video. Cũng mua sắm trực tuyến. Điểm khác biệt không nằm ở công cụ mà ở cách cô ấy giữ lại khoảng cách giữa mình và những gì thuật toán liên tục đề xuất. Cô ấy hiểu rằng một feed đẹp chưa chắc tạo nên một cuộc sống đẹp. Một bảng moodboard đẹp chưa chắc tạo nên một gu thẩm mỹ. Một danh sách “must-have” chưa chắc tạo nên phong cách cá nhân. Có những điều chỉ được hình thành bằng thời gian. Bằng trải nghiệm. Bằng sự quan sát. Bằng những lần thay đổi ý kiến. Và cả những lần nhận ra mình đã từng lựa chọn chỉ vì muốn được giống người khác.

Có lẽ gu không được tạo nên bằng việc tiêu thụ nhiều hơn. Mà bằng việc quan sát kỹ hơn. Một chiếc ghế trong bảo tàng. Ánh sáng cuối chiều trên bức tường cũ. Mùi giấy của một cuốn sách đã đọc nhiều lần. Một cuộc trò chuyện khiến bạn nghĩ mãi sau khi kết thúc. Một người phụ nữ luôn ăn mặc giản dị nhưng bước vào đâu cũng mang theo sự điềm tĩnh. Không có thuật toán nào đủ tinh tế để giải thích vì sao những điều ấy lại chạm đến ta. Và cũng không có thuật toán nào có thể thay ta cảm nhận.

Có lẽ điều khó nhất không phải là tắt điện thoại. Mà là mở lại cuộc đối thoại với chính mình. Không phải để tìm câu trả lời ngay lập tức. Mà để nghe xem điều gì vẫn còn ở đó khi mọi tiếng ồn lắng xuống. Điều gì khiến bạn xúc động mà không cần ai xác nhận? Điều gì khiến bạn quên mất thời gian? Điều gì bạn vẫn sẽ yêu thích ngay cả khi không thể đăng lên mạng xã hội? Điều gì bạn sẽ tiếp tục lựa chọn nếu không ai nhìn thấy?

Một cuộc sống có chủ đích không bắt đầu bằng những quyết định lớn. Nó bắt đầu bằng việc nhận ra: Không phải mọi điều mình muốn đều thực sự là mong muốn của mình. Và có lẽ… Trước khi tự hỏi mình nên mua gì, học gì, đi đâu hay trở thành ai, có một câu hỏi đáng để mang theo lâu hơn. Lần gần nhất bạn đưa ra một lựa chọn hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ thuật toán, xu hướng hay kỳ vọng nào của người khác… là khi nào?

Đó không phải là câu hỏi để trả lời ngay hôm nay. Có lẽ, đó là câu hỏi đủ để đồng hành cùng bạn trong cả tuần này.