Khi điện ảnh dẫn lối đến sách: “The Girls” và cuộc gặp gỡ bất ngờ với Lysistrata

Làm nghề phê bình phim nghĩa là sống giữa những mùa phim bất tận: từ khâu tuyển chọn tác phẩm cho các liên hoan, viết bài, trò chuyện cùng khán giả đến đảm nhận vai trò thuyết minh sau buổi chiếu. Đó là hành trình mà tôi đã xem vô số bộ phim, gặp vô số con người – và quan trọng không kém, học được vô số điều mới. Điện ảnh mở ra những cánh cửa mà trước đây tôi chưa từng nghĩ đến: âm nhạc, hội họa, những vùng đất xa lạ, những lát cắt lịch sử… và cả những cuốn sách mà nếu không nhờ phim, có lẽ tôi sẽ chẳng bao giờ chạm đến.

Và mới đây, giữa guồng quay tất bật của mùa phim cuối năm, tôi lại tìm thấy một cuốn sách nhờ một bộ phim: Lysistrata – vở hài kịch Hy Lạp cổ đại ra đời năm 411 TCN của Aristophanes. Bộ phim đã “chỉ đường” cho tôi chính là The Girls (1968), một trong những tác phẩm được trình chiếu tại Liên hoan phim Thụy Điển năm nay. Nếu không nhờ bộ phim ấy, tôi đã chẳng bao giờ biết đến – chứ đừng nói mở sách ra đọc.

Một bộ phim sinh ra từ khát khao tự do của một nữ diễn viên

The Girls là tác phẩm của Mai Zetterling – nữ diễn viên Thụy Điển từng xuất hiện trong phim của Ingmar Bergman, trước khi rời Scandinavia để gây dựng sự nghiệp đạo diễn tại Anh. Trong một bài phỏng vấn cũ, bà từng nói: “Tôi không muốn chỉ nói về những lý tưởng của mình nữa. Tôi muốn thực sự sống với lý tưởng đó. Nhưng là diễn viên, tôi chỉ có thể ngồi cạnh chiếc điện thoại và chờ ai đó gọi đến.”

Tự viết tên mình – đó là con đường Zetterling đã chọn. Và The Girls chính là bước tiến táo bạo ấy.

Trong phim, ba nữ diễn viên chuẩn bị công diễn Lysistrata – câu chuyện về những người phụ nữ Athens và Sparta đồng lòng thực hiện “tuyệt thực tình dục” (sex strike) để chấm dứt chiến tranh Peloponnesus. Bằng một sự thông minh lẫn táo bạo vượt thời đại, Aristophanes đã biến những người phụ nữ – vốn bị xem là vô hình trên sân khấu Hy Lạp – thành chủ thể của cuộc nổi loạn vui nhộn nhưng đầy sức nặng. Không ngạc nhiên khi tác phẩm này từng trở thành biểu tượng của phong trào hòa bình toàn cầu năm 2003.

Cảnh quay được trích từ bộ phim ‘The Girls’.

Cảnh quay được trích từ bộ phim ‘The Girls’.

Những người phụ nữ bước từ sân khấu vào đời thực

Trong phim, ba nữ diễn viên – Liz (Bibi Andersson), Marianne (Harriet Andersson) và Gunilla (Gunnel Lindblom) – mỗi người đều đang mắc kẹt trong những mối quan hệ và vai trò buộc lên họ chỉ vì họ là… phụ nữ. Làm vợ, làm mẹ, làm người yêu, làm người chăm sóc – họ xoay xở để yêu, để rời bỏ, để giữ lại bản thân, để tiếp tục cầm lấy nghề diễn mà họ đam mê.

Giữa nhân vật họ đóng và cuộc đời họ sống luôn tồn tại một khoảng cách khó lấp đầy. Và The Girls đặt họ vào hành trình đối diện với chính mình trong khoảng trống ấy.

Một bộ phim giải cấu trúc, không chỉ kể chuyện mà mở ra thế giới

Điều khiến The Girls trở nên đặc biệt là cách nó phá bỏ mọi ranh giới. Sân khấu và đời thực liên tục đan xen. Những cảnh chuyển đổi đột ngột, những khoảnh khắc tưởng như mơ hay hồi tưởng, những hình ảnh đầy tính ẩn dụ – tất cả tạo nên cảm giác vừa mỉa mai vừa chua xót. Người xem cười, nhưng là nụ cười nằm giữa tiếng thở dài và một cú chạm rất sâu vào nỗi cô đơn của phụ nữ.

Trong khi bản gốc Lysistrata từng được biểu diễn bởi các nam diễn viên mang mặt nạ, Zetterling đã “lột mặt nạ” ấy. Bà để phụ nữ đứng trên sân khấu trong đúng cơ thể, giọng nói, khuôn mặt của họ – thứ mà lịch sử sân khấu Hy Lạp chưa từng cho phép.

Một tuyên ngôn nữ quyền vang vọng đến tận hôm nay

Tác phẩm không ảo tưởng về tự do. Nó hiểu rằng các nhân vật nữ của mình vẫn bị ràng buộc bởi gia đình, xã hội, kỳ vọng và những thói quen của cả một thời đại. Nhưng họ vẫn vùng vẫy, vẫn kiếm tìm, vẫn đòi lại tiếng nói – dù đôi khi run rẩy, dù đôi khi đầy mâu thuẫn.

Và khi Liz cất lên lời tuyên bố cuối phim – mạnh mẽ, bất ngờ, như một cú đấm thẳng vào bầu trời gia trưởng – đó là khoảnh khắc khiến người xem nổi gai. Một đoạn kết không có trong nguyên tác, nhưng lại hoàn toàn phù hợp với tinh thần mà Zetterling gửi gắm.

Một bộ phim – và một cuốn sách – vẫn còn nguyên sức sống đến năm 2025

“Lysistrata” của Aristophanes, được xuất bản bởi Start Publishing LLC

The Girls vừa là thí nghiệm điện ảnh, vừa là tiếng nói nữ quyền, vừa là sự giao thoa đẹp đẽ giữa văn chương và màn ảnh. Xem xong, người ta muốn mở Lysistrata ra, đọc lại từng dòng, để hiểu sâu hơn cách những phụ nữ cách đây hơn hai thiên niên kỷ đã đứng lên đòi quyền nói “không”.

Và đó chính là sức mạnh kỳ diệu nhất của điện ảnh: đưa ta đến một cuốn sách mà ta chưa từng biết, mở cho ta một cánh cửa mà ta chưa từng nghĩ đến.

Một tác phẩm đáng đọc và đáng xem cho tất cả những ai muốn hiểu phụ nữ, hiểu sân khấu, hiểu sự nổi loạn nhẹ nhàng nhưng dữ dội của nửa kia thế giới.