Balenciaga và di sản của đường cong Hourglass

Các nhà mốt thường rất chuộng việc thần thánh hóa hình học của chính mình, nhưng hiếm khi nào họ chịu nhường chiếc la bàn cho một nhà tư duy thực thụ. Trong một kỷ nguyên cuồng quay vì những đổi mới phù du, việc truy vết đường cong thiêng liêng của Cristóbal Balenciaga đòi hỏi nhiều hơn là các chiêu bài tiếp thị: đó là công việc của một nhà khảo học. Từ bức bích họa thế kỷ 14 mang tính ngụ ngôn về Sự Tiết Chế (Temperance) của Ambrogio Lorenzetti ở Siena cho đến sự đình chỉ kiến trúc sinh ra giữa bầu không khí mặn mòi biển khơi tại Getaria, đường cong Hourglass chưa bao giờ đơn thuần chỉ là một phom dáng. Nó là một công cụ đo lường – một tuyên ngôn thách thức trọng lực, nơi cơ thể được hít thở bên trong những khối phồng được điêu khắc mà không cần đến chiếc lồng corset bạo tàn.

Hãy giao phó việc ra mắt một chiếc túi xách cho một nhà mốt đầy ẩn ý, và họ sẽ trả lại cho bạn một bài tiểu luận ẩn danh. Thế nhưng, ẩn giấu bên dưới lớp khiêm nhường mang tính công ty ấy lại là một chuyên khảo lịch sử xuất sắc do triết gia thời trang Benjamin Simmenauer chắp bút – một văn bản định vị chính xác vị thế của Cristóbal Balenciaga, không đặt ông ngang hàng với những thợ may thông thường, mà sánh vai cùng các nhà vẽ bản đồ thời Phục hưng và các hoa tiêu hàng hải.

Cristóbal thấu hiểu rằng cấu trúc cắt may đích thực xoay quanh không gian, sự lơ lửng và tính tiết chế. Trong nhiều năm, thời trang đương đại đã nhầm lẫn sự tiết chế ấy với thứ áo giáp cứng nhắc. Và rồi, Pierpaolo Piccioli xuất hiện. Với bộ sưu tập ClairObscur, Piccioli một lần nữa chứng minh lý do vì sao ông vẫn là nhà nhân văn học hàng đầu của haute couture hiện đại. Trong dòng túi Hourglass Avenue mới, ông bảo tồn đường cong xứ Basque thiêng licheng nhưng giải phóng nó khỏi sự cứng nhắc lạnh lẽo – cho phép chất liệu da bò box leather mềm mại được hằn nếp, rủ xuống và trở nên êm ái dưới cái chạm của con người. Pierpaolo không đơn thuần kế thừa di sản của Balenciaga; ông thổi nhịp đập sự sống vào phần xương sống huyền thoại ấy.

Trong nhiệm kỳ của mình tại Balenciaga, Pierpaolo Piccioli thực hiện một hành động mang đậm chất thơ thuần khiết. Nơi mà làng mốt xa xỉ hiện đại từng dành một thập kỷ để bọc kín đường nét của Cristóbal trong lớp nhựa resin cứng ngắc, Piccioli mang đến sự ấm áp đậm chất Ý và dòng chảy cảm xúc uyển chuyển. Ông tước bỏ lớp vỏ bọc căng cứng để để cho tấm da thuộc được hằn nếp, được sống và được ghi nhớ. Dưới đôi tay của Piccioli, kiến trúc của Balenciaga không còn là một hiện vật bảo tàng bất động; nó trở thành một cuộc đối thoại thân mật với chính thời gian.

Cùng STYLE lần theo dấu vết phom dáng Hourglass mang tính biểu tượng của nhà mốt từ sàn diễn đến các dòng phụ kiện nhân dịp ra mắt thiết kế Hourglass Avenue Bag của Pierpaolo Piccioli.

Câu chuyện từ Nhà mốt Balenciaga

Đồng hồ cát xuất hiện lần đầu tiên trong bức bích họa Allegory of Good Government (Ngụ ngôn về Chính quyền Tốt) do Ambrogio Lorenzetti thực hiện vào năm 1338 trên các bức tường tại tòa thị chính Siena – nơi hội tụ những phẩm hạnh giúp một thành phố đáng được trị vì. Nhân vật cầm chiếc đồng hồ cát chính là hiện thân của Temperance (Sự Tiết Chế), biểu tượng của sự đo lường. Chỉ vài năm sau, nó trở thành trang bị tiêu chuẩn trên các con tàu: khác với đồng hồ nước, nó duy trì độ chính xác ngay cả khi vạn vật xung quanh chuyển động.

Cristóbal Balenciaga sinh năm 1895 tại Getaria, một làng chài ven biển thuộc xứ Basque – nơi quê hương của một nhân vật lừng danh khác là Juan Sebastián Elcano, người đã đưa con tàu cuối cùng của Magellan về đích vào năm 1522. Đoàn thám hiểm khi rời Tây Ban Nha từng mang theo 18 chiếc đồng hồ cát trong kho trang bị. Cha của Cristóbal, ông José Balenciaga Basurto, là một thủy thủ: thuyền trưởng của con thuyền Guipuzcoana, một phương tiện chuyên dụng chở Hoàng hậu María Cristina cùng các hoàng tử công chúa trong những kỳ nghỉ hè tại San Sebastián.

Biển cả chưa từng rời khỏi các sáng tạo của Balenciaga. Chiếc áo blouse của ngư dân (vareuse) trở thành một thiết kế chủ lực của nhà mốt; một tấm lưới đánh cá hóa thành chiếc đầm dạ hội; phần đội đầu của chiếc váy cưới vải gazar một đường may khép lại bộ sưu tập năm 1967, cứng cáp và trùm kín đầu như một chiếc mũ trùm trơn láng, chính là ký ức về những chiếc mũ đi biển chống thấm dầu tại Getaria.

• 

• 

Phom dáng đồng hồ cát, với bản phác thảo đầu tiên gia nhập nhà mốt vào năm 1939, có lẽ cũng bắt nguồn từ đó. Trong thời trang, “hourglass” biểu thị phần eo thon gọn nằm giữa phần hông rộng lớn – một cấu trúc mà trang phục phương Tây đã dày công kiến tạo từ thế kỷ 16 bằng khung váy phồng (farthingales), thanh nẹp, xương cá và các lớp đệm lót, gần như chưa bao giờ dựa vào hình thể tự nhiên đơn thuần.

Phiên bản trang phục đơn lẻ đã xuất hiện trong các bộ sưu tập cùng thời, trên một thiết kế nhỏ gọn và ít phô trương hơn. Bức ảnh tư liệu của nhà mốt từ mùa Đông 1939 ghi lại một bộ veston (tailor) với phần cổ áo cuộn tròn cùng túi có nắp, thắt lại ở eo và xòe ra qua đường hông. Đường cong ấy còn nông, vòng eo chỉ được nhấn nhẹ: một thử nghiệm đầu tiên, một phiên bản chưa rõ nét của điều mà nhà mốt sau này biến thành chữ ký độc quyền. Đường nét hoàn chỉnh thực sự xuất hiện cùng những bộ suit may đo và áo khoác nhấn hông (peplum) vào mùa Hè 1943, và đến năm 1945, phần xòe đã phát triển thành cấu trúc basque toàn diện. Từ đó, hình hài ấy được ấn định và lặp lại qua từng mùa mốt.

• 

• 

Balenciaga vận hành như một phòng thí nghiệm: những tấm toile phủ đầy các vạch hình học và số đo, từng thông số được tinh chỉnh một cách độc lập, mỗi đường cắt đều chuyển hóa từ đường cắt trước bằng độ dốc thay vì sự đứt gãy đột ngột. Hầu hết các đường nét ấy đều đẩy vị trí vòng eo dịch chuyển (dáng thùng tonneau năm 1946, dáng áo tu-ni-c tunic năm 1955, dáng túi rộng sack năm 1957). Và đồng hồ cát chính là cuộc thử nghiệm giữ gìn trọn vẹn tinh thần ấy.

Trên một bộ suit vải piqué trắng từ bộ sưu tập mùa Xuân 1950, cơ chế này hiện lên rõ mồn một trên bề mặt: những đường ráp nối cong dài chạy từ nách xuyên qua eo và kéo dài xuống phần hông (basque), hoàn toàn không có đường ráp ngang nào. Chính những đường may kéo vải thắt lại cũng là yếu tố thả lỏng nó phồng ra ở phần hông, nơi phần xòe được tạo hình bằng kỹ thuật cắt thay vì nhún bèo. Không cần đến corset: phần hông được đôn đầy bằng các lớp đệm ẩn bên trong, các đường may được giấu kín, và cơ thể vẫn giữ được khoảng không gian để chuyển động bên trong đường cong ấy. Vầng hông đã vượt qua khái niệm của một chân váy để trở thành nghệ thuật may đo (tailoring). Phần hông may đo ấy là di sản được nhà mốt trân trọng giữ gìn, đặt cạnh những thiết kế kinh điển như áo khoác kén tằm (cocoon coat).

Vào mùa Đông 2019, Balenciaga giới thiệu chiếc túi Hourglass. Đó là sự chuyển dịch một phom dáng từ thế giới thời trang sang địa hạt phụ kiện: đường nét biên dạng của chiếc áo khoác, thắt lại ở giữa và xòe rộng ở đáy, được tái cấu trúc thành một tác phẩm da thuộc. Định dạng của nó là một chiếc túi xách tay cỡ nhỏ có nắp gập. Nó cũng sở hữu một đặc tính mà không một chiếc túi cấu trúc nào được phép có: phần đáy cong, khiến nó chao đảo thay vì đứng yên trên mặt phẳng. Một chiếc túi cấu trúc đặt trên bàn thường phải đứng vững. Thiết kế này lại tựa mình trên một đường cong, vững chãi nhưng được nâng bổng ở cả hai đầu – “phong thái lơ lửng” (allure en suspension) nguyên bản của Cristóbal nay được chuyển giao sang một vật phẩm mang theo bên người. Rất nhiều ngôi sao đã lăng-xê thiết kế này, biến Hourglass thành một trong những vật phẩm dễ nhận diện nhất của nhà mốt.

Xuất hiện cùng bộ sưu tập Mùa Đông 2026 mang tên ClairObscur, chiếc túi Hourglass Avenue của Pierpaolo Piccioli giữ nguyên đường cong kinh điển ấy nhưng thay đổi cách thức cấu trúc nên nó. Phần thân được chế tác lại bằng chất liệu da thuộc box leather, vừa mềm mại vừa giữ phom, với lớp màng bóng ghi lại mọi dấu hằn nếp gấp mà chiếc túi vô tình thu nhận trong suốt quá trình sử dụng. Trong suốt 10 năm, cấu trúc đồng hồ cát tại Balenciaga luôn duy trì sự cứng nhắc: chi tiết chiết ly và đệm lót vào năm 2016, mút xốp và nhựa resin ở các năm tiếp theo, cho đến chiếc hộp da vào năm 2019. Dòng Avenue buông lỏng tất cả những điều đó. Các mặt bên trĩu xuống, phần thân lõm vào nơi bàn tay người nắm giữ, chất liệu da lưu giữ từng dấu vết thời gian; chỉ riêng phần đế vẫn giữ nguyên sự thắt gọn, uốn cong vút ở trung tâm và vươn nhọn tại các góc. Trong khi Cristóbal che giấu các đường may để cơ thể tự do chuyển động bên trong đường cong, Pierpaolo tháo bỏ lớp vỏ bọc cứng nhắc và cho phép chính đường cong ấy chuyển động theo nhịp sống.

Đồng hồ cát dùng để đo lường thời gian. Thiết kế này lưu giữ lại chính dấu ấn của thời gian.