Thuật toán đang làm gu của chúng ta giống hay khác nhau hơn?

Nếu bài viết trước đặt câu hỏi exposure giúp chúng ta học cách nhìn như thế nào, thì câu hỏi tiếp theo cần được đặt ra trong một thời đại mà phần lớn exposure được quy định bởi các dòng mã nguồn: Khi phần lớn thế giới hình ảnh của chúng ta được lựa chọn bởi thuật toán, chúng ta còn đang tự hình thành gu của chính mình đến mức nào?

Một ngày của bạn được chọn bởi ai?

Buổi sáng, bạn mở Instagram. Một căn nhà với ánh sáng rọi qua khung cửa sổ. Một chiếc túi da mộc. Một bộ sưu tập tối giản. Một nhà hàng ẩn mình tại Kyoto. Một cô gái mặc áo sơ mi trắng đứng lặng trước bức tường bê tông. Một chiếc ghế với những đường cong được gọt giũa tỉ mỉ. Bạn dừng lại. Bạn thả tim. Bạn lưu vào bộ sưu tập. Bạn gửi cho một người bạn thân. Rồi một hình ảnh khác tiếp tục hiện lên. Bạn lại dừng lại. Chỉ sau vài phút trôi qua, bạn có cảm giác mình vừa được đắm chìm trong một thế giới ngập tràn cái đẹp.

Nhưng hãy thử lùi lại một nhịp và tự hỏi: Ai là người thực sự chọn những hình ảnh đó cho bạn?Là bạn? Hay một cỗ máy đã âm thầm học được rằng bạn thường có xu hướng dừng lại lâu hơn một giây trước những gam màu và đường nét như thế?

Đây chính là một trong những nghịch lý thú vị và phức tạp nhất của gu thẩm mỹ (taste) trong thời đại số. Chúng ta chưa bao giờ có nhiều cơ hội tiếp xúc với cái đẹp đến thế. Nhưng đồng thời, những gì xuất hiện trước mắt chúng ta cũng chưa bao giờ được lọc lựa kỹ càng đến vậy.

Thuật toán đã thay đổi khái niệm “Exposure” như thế nào?

Trước thời đại của các nền tảng số, sự tiếp xúc (exposure) vốn mang tính ngẫu nhiên và đòi hỏi sự dấn thân của con người. Chúng ta bước vào một hiệu sách cũ vì tình cờ đi ngang qua. Một người bạn giới thiệu một bộ phim ít người biết. Một chuyến đi đưa ta lạc bước đến một góc phố xa lạ. Sự tình cờ (serendipity) từng đóng một vai trò khai mở vô cùng lớn trong việc bồi đắp vốn sống và mắt thẩm mỹ.

Internet và mạng xã hội đã viết lại hoàn toàn quy luật ấy. Thay vì đặt câu hỏi “Bạn muốn nhìn thấy điều gì?”, các hệ thống đề xuất hiện đại quan sát chúng ta qua từng cử động vi mô:

• Bạn dừng lại ở video nào?
• Bạn lướt qua nội dung gì mà không mảy may liếc nhìn?
• Bạn xem lại một đoạn clip trong bao nhiêu giây?
• Bạn lưu bài viết nào vào thư mục riêng?

Dựa trên những dữ liệu hành vi đó, thuật toán đưa ra một phỏng đoán cực kỳ tinh vi: “Dựa trên những gì bạn đã làm trong quá khứ, có lẽ đây là thứ bạn sẽ thích tiếp theo.”

Kết quả là một trải nghiệm exposure hoàn toàn mới ra đời. Không chỉ phong phú hơn, mà nó còn được may đo riêng cho từng cá nhân.

Nghịch lý đầu tiên: Càng cá nhân hóa, càng dễ trở nên giống nhau

Thoạt nhìn, logic này có vẻ hoàn hảo. Nếu thuật toán biết mỗi người có một sở thích riêng biệt, thì dòng thời gian (feed) của mỗi cá nhân sẽ ngày càng phân kỳ và khác biệt.

Người này chỉ nhìn thấy thời trang cao cấp. Người kia đắm chìm trong thế giới nội thất tối giản. Người khác nữa lại chỉ theo dõi nghệ thuật đường phố hay kiến trúc bản địa. Internet tạo ra vô số “thế giới vi mô” (micro-worlds) được cá nhân hóa đến từng chân tơ kẽ tóc.

Nhưng khi quan sát ở một bức tranh lớn hơn, một hiện tượng kỳ lạ lại xuất hiện: Các thế giới vi mô này lại thường được xây dựng dựa trên những nội dung có khả năng tạo ra sự tương tác cao nhất trên diện rộng. Và những gì được tương tác nhiều sẽ lại được thuật toán đẩy đi xa hơn.

Vì vậy, chúng ta có thể sở hữu những chiếc feed có vẻ khác nhau ở bề mặt, nhưng lại chia sẻ cùng một logic thẩm mỹ ở tầng sâu:

• Cùng một kiểu ánh sáng vàng dịu nhẹ lúc bình minh.
• Cùng một tỷ lệ khung hình và cách sắp xếp bố cục tối giản.
• Cùng một bảng màu trung tính (neutral palette).
• Cùng một kiểu căn hộ có tường bê tông mài và cây xanh góc phòng.
• Cùng một kiểu dáng túi xách, cùng một cách cắm hoa lơ lửng trong bình gốm thô.

Đó không hẳn là vì tất cả chúng ta đều có chung một sở thích nguyên bản, mà bởi vì tất cả chúng ta đang liên tục được dẫn dắt đến những hình ảnh đã được chứng minh là có khả năng đánh trúng tâm lý thị giác của số đông.

Từ xu hướng truyền thống đến một “Aesthetic Feed” vô hình

Trong quá khứ, các xu hướng thẩm mỹ thường mang những cái tên rất rõ ràng: chủ nghĩa tối giản (minimalism), phong cách bohemian, thời trang đường phố (streetwear), hay gần đây là quiet luxury.

Nhưng ngày nay, nhiều xu hướng không cần đến tên gọi. Chúng tồn tại như một thứ ngôn ngữ hình ảnh thuần túy: một căn phòng trắng ngập tràn nắng sớm, một chiếc ghế gỗ mộc, một cuốn sách nghệ thuật mở hững hờ trên bàn, một chiếc áo len cashmere phom rộng.

Chúng ta bắt gặp những hình ảnh này hàng trăm lần mỗi ngày cho đến khi chúng chuyển hóa từ trạng thái “Tôi thấy nó ở khắp mọi nơi” sang “Tôi nghĩ là mình thích nó”. Khoảng cách mỏng manh giữa sự quen thuộc do lặp lại và sở thích thực sự đôi khi khó lòng phân định.

Nhưng thuật toán không chỉ làm gu trở nên đồng điệu

Sẽ là phiến diện nếu kết luận rằng thuật toán chỉ đang làm lu mờ bản sắc cá nhân. Trong mặt trận đối lập, công nghệ cũng sở hữu một năng lực khai mở đáng kinh ngạc: nó có thể đưa chúng ta đến những chân trời mà nếu chỉ dựa vào vòng tròn quan hệ quen thuộc, ta sẽ chẳng bao giờ chạm tới.

• Một người sinh ra và lớn lên tại Hà Nội có thể tình cờ theo dõi hành trình của một nghệ nhân làm giấy thủ công tại một ngôi làng hẻo lánh ở Nhật Bản.
• Một người chưa bao giờ quan tâm đến kiến trúc bỗng nhiên bị cuốn hút vào những thước phim ngắn về các công trình gỗ truyền thống.

Một video kéo dài chưa đầy một phút hoàn toàn có thể trở thành cánh cửa đầu tiên dẫn dắt một người bước vào một lĩnh vực hoàn toàn mới mẻ. Đó là mặt sáng của thuật toán: Nó có thể làm thế giới nhỏ bé này trở nên rộng lớn hơn đối với trí tò mò của chúng ta.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thuật toán trao cho chúng ta sự tiếp xúc (exposure), mà nằm ở việc: nó đưa chúng ta đi xa đến đâu, và sau đó có để chúng ta tự bước tiếp hay không?

Từ “Discovery” đến “Reinforcement”

Trải nghiệm của chúng ta trên không gian số thường dao động giữa hai thái cực:

Discovery (Sự khám phá): Bạn xem một video về gốm sứ → Thuật toán giới thiệu một nghệ nhân thủ công → Bạn bắt đầu tìm hiểu về lịch sử nung gốm → Bạn biết đến một bảo tàng truyền thống → Thế giới quan của bạn được mở rộng.

Reinforcement (Sự củng cố lặp lại): Bạn dừng lại ở một căn phòng mang phong cách tối giản → Ngay lập tức, bạn nhận được hàng loạt video về các căn phòng tối giản tương tự → Các món đồ trang trí giống nhau xuất hiện → Bạn bắt đầu đinh ninh rằng đây là chuẩn mực duy nhất của cái đẹp.

Khi quá trình reinforcement lấn át discovery, chiếc feed cá nhân hóa của bạn vô tình biến thành một căn phòng trưng bày tuyệt đẹp nhưng hoàn toàn… không có cửa sổ.

Khi “Like” không đồng nghĩa với Gu

Trên các nền tảng mạng xã hội, chúng ta để lại vô số tín hiệu số: Like, Save, Share, Follow. Nhưng những nút bấm nhanh gọn ấy không hoàn toàn phản ánh gu thẩm mỹ thực chất (taste).

• Bạn có thể lưu (save) một căn nhà vì nó trông thật lộng lẫy trên màn hình, nhưng bạn sẽ không bao giờ muốn thực sự sinh sống trong một không gian lạnh lẽo và bất tiện đến thế.
• Bạn có thể thả tim cho một món trang sức xa xỉ, nhưng khi đeo lên người, nó hoàn toàn lạc điệu với bản ngã của bạn.

Việc tương tác trên mạng xã hội đo lường mức độ chú ý tạm thời (attention), chứ chưa chắc đã đo lường được chiều sâu của ý nghĩa (meaning). Khoảng khắc giữa một cú bấm đúp màn hình (double tap) và một sự rung cảm thực sự chính là ranh giới nơi gu bắt đầu hình thành.

Khi chiếc feed không phải là toàn bộ thế giới

Có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất trong thời đại số không phải là việc thuật toán đang định hình gu của chúng ta ra sao, mà là: Chúng ta còn chừa lại bao nhiêu khoảng trống cho những điều mà cỗ máy chưa thể dự đoán?

Gu không chỉ được bồi đắp từ những gì hệ thống chọn sẵn để làm đẹp lòng thị giác của chúng ta mỗi ngày. Nó còn được nuôi dưỡng từ những khoảnh khắc ta dám bước ra khỏi vùng an toàn của thuật toán: đọc một cuốn sách không nằm trong danh sách gợi ý, ghé thăm một không gian nghệ thuật không xuất hiện trên bảng tin, hay đơn giản là đứng quan sát một điều gì đó lâu hơn thời lượng của một thước phim ngắn.

Bởi sau cùng, một gu thẩm mỹ có chiều sâu không nằm ở việc bạn đã tiêu thụ bao nhiêu nội dung hoàn hảo, mà nằm ở khả năng nhận ra điều thực sự chạm đến tâm hồn mình – ngay cả khi nó không hề bóng bẩy hay nằm trong bất kỳ xu hướng nào.

Lần cuối cùng bạn nhìn thấy một điều hoàn toàn nằm ngoài “gu” của mình là khi nào? Bạn đã lướt qua nó? Hay ở lại đủ lâu để xem liệu mình có thể nhìn nó khác đi?

Bài: Thanh Nguyễn