STYLE’s think: Có thể tách biệt tác giả và tác phẩm?

Các nhà phê bình điện ảnh thường đối mặt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan: Liệu có thể tách biệt tác giả khỏi tác phẩm không? Nếu một tác phẩm được ca ngợi nhưng sau đó người ta phát hiện ra những khiếm khuyết về nhân cách của tác giả thì sao? Nếu họ trở thành đối tượng bị chỉ trích về mặt đạo đức, luân lý, thậm chí pháp lý, thì đánh giá về tác phẩm có thay đổi không? Liệu có thể chấp nhận việc một người có vấn đề về đạo đức lại tạo ra một tác phẩm xuất sắc? Dù không thể nói rằng tác phẩm chính là tác giả, nhưng cũng không thể phủ nhận dấu ấn của tác giả trong tác phẩm. Phải chăng việc đánh giá một tác phẩm dựa trên lý lịch của tác giả là điều không thể tránh khỏi? Nếu vậy, điều này có đồng nghĩa với kiểm duyệt không? Liệu có thể đánh giá một tác phẩm một cách thuần túy chỉ dựa trên bản thân nó mà không liên quan đến tác giả? Khoảng cách giữa tác giả và tác phẩm thực sự là bao xa?

Những câu hỏi liên tiếp đặt ra nhưng dường như không có câu trả lời rõ ràng. Không chỉ các nhà phê bình mà cả khán giả và độc giả – những người tiếp nhận tác phẩm – cũng rơi vào tình huống tương tự. Ví dụ, nếu một nghệ sĩ hoặc nhà văn mà ta từng yêu thích bị phanh phui hành vi phi pháp hoặc tội ác tày trời, thì cú sốc và sự hoang mang của người hâm mộ sẽ không thể đo đếm được. Nhưng liệu ta vẫn có thể tiếp tục là người hâm mộ của họ không? Liệu ta có thể công khai bày tỏ sự yêu thích của mình? Những người làm công tác trung gian trong lĩnh vực văn hóa cũng không tránh khỏi tình huống này. Những người góp phần giới thiệu và quảng bá tác phẩm có thể tạm ngừng hoặc hủy bỏ việc trưng bày và phân phối tác phẩm tùy thuộc vào danh tiếng và tai tiếng của tác giả. Thậm chí, chính tác giả đôi khi cũng phải đưa ra câu trả lời. Một số tác giả chủ động nhấn mạnh yếu tố tự truyện trong tác phẩm của mình, trong khi những người khác lại cố gắng tách biệt bản thân khỏi tác phẩm và thiết lập một ranh giới rõ ràng.

Việc đặt câu hỏi về mối quan hệ nhân quả giữa đạo đức của tác giả và đạo đức của tác phẩm đã xuất hiện cùng với sự ra đời của khái niệm tác giả trong thời kỳ cận đại. Chủ đề lâu đời này lại một lần nữa trở nên nóng hổi và được tranh luận gay gắt dưới ảnh hưởng của phong trào #MeToo, vốn làm rung chuyển ngành văn hóa – nghệ thuật toàn cầu từ giữa những năm 2010. Khi những vụ bê bối liên quan đến chính trị và đạo đức liên tiếp nổ ra, câu hỏi về mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm lại càng trở nên cấp thiết. Trong bối cảnh đó, một cuốn sách dũng cảm đối mặt với chủ đề nhạy cảm này vừa được ra mắt: Có thể tách biệt tác giả và tác phẩm không? (2025, Nhà xuất bản Ieum) của nhà xã hội học Gisèle Sapiro. Cuốn sách này có chung mối quan tâm với Quái vật: Sùng bái và ghê tởm, tiến thoái lưỡng nan của tất cả chúng ta (2024, Nhà xuất bản Eulyoo) của Claire Dederer – một tác phẩm từng gây xôn xao khi được dịch sang tiếng Hàn. Hai cuốn sách cũng chia sẻ một số nguồn tham khảo. Tuy nhiên, trong khi Dederer tiếp cận vấn đề từ góc nhìn cá nhân với tư cách một nhà tiểu luận, đề cao trải nghiệm chủ quan, cảm xúc và sự suy tư cá nhân, thì Sapiro lại thể hiện rõ nét phẩm chất của một nhà lý luận, kết hợp các lập luận xã hội học với phân tích triết học và lý thuyết văn học để khai thác vấn đề một cách hệ thống. Phần một của cuốn sách phân loại và phân tích lý thuyết về mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm, trong khi phần hai trình bày các ví dụ cụ thể để làm sáng tỏ vấn đề.

Những độc giả thiếu kiên nhẫn có thể sẽ hỏi: “Vậy kết luận là gì? Có thể tách biệt tác giả khỏi tác phẩm không?” Câu trả lời là: Vừa có thể, vừa không thể. Nếu mong đợi một câu trả lời dứt khoát, có lẽ bạn sẽ thất vọng, nhưng với một vấn đề nan giải, liệu có thể có một đáp án tuyệt đối? Nếu không thể tránh khỏi những tranh luận phức tạp, thì quan trọng hơn cả là cách tiếp cận vấn đề và tìm kiếm manh mối để tháo gỡ. Thực tế đã chứng minh rằng khi không có sự tranh luận và thảo luận, những vấn đề nghiêm trọng hơn sẽ nảy sinh.

Hãy xem xét kỹ hơn lập luận của Sapiro. Khi nói rằng tác giả và tác phẩm có thể tách biệt, lý do là gì? Vì sự đồng nhất giữa tác giả và tác phẩm không bao giờ là tuyệt đối, và vì tác phẩm có thể thoát ly khỏi tác giả. Trong quá trình sáng tạo, tác phẩm chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố trung gian, và khi hoàn thành, nó tiếp tục được tái diễn giải qua lăng kính chủ quan của độc giả. Điều quan trọng ở đây là vai trò của phê bình và thảo luận trong việc xác định giới hạn của những diễn giải hợp lý (trang 197). Chính vì vậy, thay vì kiểm duyệt hoặc loại bỏ tác phẩm, cần có những phân tích nội tại và ngoại tại để làm rõ vấn đề.

Ngược lại, nếu cho rằng tác giả và tác phẩm không thể tách rời, lý do là gì? Vì trong tác phẩm, dấu ấn về quan điểm đạo đức, chính trị và thế giới quan của tác giả vẫn tồn tại, dù đã được biến đổi qua quá trình sáng tạo. Hơn nữa, tác giả phải chịu trách nhiệm về tác phẩm của mình, đó là quy luật của cuộc chơi. Vì thế, mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm vừa có thể tách biệt, vừa không thể.

Ở điểm này, có một điều mà Sapiro nhấn mạnh: trách nhiệm xã hội, nghề nghiệp và đạo đức của những người làm công tác phê bình, đánh giá và truyền tải tác phẩm. Đây là điều khiến tôi – một người làm công tác phê bình – phải suy ngẫm. Khi tác giả lạm dụng quyền lực, khi tác phẩm được tiếp nhận một cách thiếu phê phán, khi những thông lệ trong giới nghệ thuật tiếp tục tồn tại mà không có sự phản tỉnh, thì nhiệm vụ của các nhà phê bình chính là đưa ra những lời cảnh tỉnh. Cuốn sách của Sapiro không chỉ dừng lại ở việc phân tích mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm mà còn mở rộng ra một vấn đề quan trọng hơn: vai trò thực tiễn của phê bình trong đời sống văn hóa – nghệ thuật.

Trước tác giả và tác phẩm, người phê bình phải làm gì? Câu hỏi vẫn còn đó.