Vì sao sự tiếp xúc thay đổi cách chúng ta nhìn cái đẹp?

Chúng ta không nhìn cái đẹp bằng đôi mắt hoàn toàn “tự nhiên”. Cách chúng ta nhận ra một màu sắc, một tỷ lệ, một chất liệu, một căn phòng hay một tác phẩm nghệ thuật chịu ảnh hưởng rất lớn từ những gì chúng ta đã từng nhìn thấy, trải nghiệm và học cách chú ý.

Exposure – sự tiếp xúc lặp đi lặp lại với hình ảnh, nghệ thuật, kiến trúc, chất liệu, văn hóa, con người và những cách sống khác – không tự động tạo ra gu. Nhưng nó mở rộng vốn nhìn. Và khi vốn nhìn rộng hơn, chúng ta bắt đầu nhận ra những điều trước đây mình chưa từng thấy.

“Gu không đơn thuần là những gì chúng ta tiếp xúc. Đó là những gì chúng ta học được cách chú ý thông qua sự tiếp xúc ấy.”

Điểm bắt đầu

Có một điều khá thú vị về gu: Một người có thể từng nói “Tôi không thích màu này”, rồi vài năm sau lại mua một chiếc áo đúng màu đó. Có người từng thấy một căn nhà tối giản là “trống trải”, nhưng sau khi đi qua nhiều không gian khác nhau, họ bắt đầu yêu khoảng trống. Có người lần đầu nhìn một bức tranh trừu tượng và không hiểu tại sao nó được xem là đẹp, nhưng sau khi tiếp cận nhiều hơn, họ bắt đầu nhận ra những điều trước đây không có trong vốn từ của mình. Điều gì đã thay đổi? Có thể không phải bản thân cái đẹp, mà là đôi mắt của chúng ta.

Gu thường được nói như một thứ rất riêng tư: “Tôi thích thế này”, “Đó là gu của tôi”. Nhưng phía sau một sở thích tưởng như rất cá nhân thường có một lịch sử: những gì chúng ta từng nhìn thấy, những nơi từng sống, những người từng gặp, những cuốn sách từng đọc và những vật thể từng khiến chúng ta dừng lại. Gu có ký ức của nó.

Exposure thực sự là gì?

Trong ngữ cảnh này, exposure không đơn giản là “xem nhiều”. Nó là quá trình chúng ta được đặt vào trước những điều nằm ngoài vùng quen thuộc của mình: một loại kiến trúc khác, một nền văn hóa khác, một chất liệu mới, một trường phái nghệ thuật chưa từng biết, hay một thành phố có nhịp sống khác.

Điều quan trọng không nằm ở số lượng. Bạn có thể nhìn thấy hàng nghìn hình ảnh mỗi ngày nhưng vẫn chỉ nhìn thấy những gì mình đã quen nhìn. Ngược lại, một trải nghiệm duy nhất – một lần bước vào bảo tàng, nhìn thấy ánh sáng trong căn nhà cũ, chạm vào món đồ thủ công, hay đọc một cuốn sách đúng thời điểm – cũng có thể trở thành một turning point trong cách nhìn.

Exposure, vì thế, không chỉ làm chúng ta thấy nhiều hơn, mà còn khiến chúng ta có thêm khả năng để thấy.

Vì sao những gì ta từng nhìn thấy lại ảnh hưởng đến những gì ta thích?

Có một cơ chế rất tự nhiên: Quen thuộc → nhận diện → hiểu → chú ý → yêu thích.

Khi một điều hoàn toàn xa lạ xuất hiện, phản ứng đầu tiên thường là “Tôi không hiểu”. Nhưng khi gặp lại nhiều lần, những đường nét, tỷ lệ, chất liệu, cách phối màu hay câu chuyện phía sau bắt đầu trở nên quen thuộc và có ngữ cảnh.

Ví dụ: Lần đầu nhìn một chiếc ghế cổ, ta có thể chỉ thấy “Một chiếc ghế cũ”. Sau khi tiếp xúc với thiết kế và lịch sử nội thất, ta bắt đầu nhận ra tỷ lệ phần lưng, cách xử lý chân ghế, loại gỗ, dấu vết sử dụng, kỹ thuật chế tác và mối quan hệ giữa hình dáng và công năng.

Chiếc ghế không thay đổi, nhưng lượng thông tin mà mắt chúng ta có thể đọc từ nó đã thay đổi. Điều này khẳng định rằng: Gu không chỉ là khả năng thích một thứ, mà còn là khả năng nhận ra tại sao một thứ khiến mình muốn nhìn lâu hơn.

Exposure mở rộng “vocabulary of beauty”

Có thể hình dung gu giống như một ngôn ngữ. Khi chưa từng tiếp xúc với nhiều loại hình nghệ thuật, chúng ta có thể chỉ có một vài cách gọi tên cơ bản như đẹp / không đẹp. Sau nhiều trải nghiệm hơn, ta bắt đầu phân biệt được tinh tế, thô mộc, tối giản, giàu tính thủ công, cân bằng, bất đối xứng, nguyên bản, giàu ký ức…

Không phải để trở thành một người “biết nhiều”, mà bởi vì ngôn ngữ giúp chúng ta nhìn thấy những khác biệt tinh tế hơn, nhận ra rằng “Hai thứ này đều đẹp, nhưng chúng đẹp theo hai cách hoàn toàn khác nhau.”

Nhưng exposure không đồng nghĩa với việc thích tất cả

Nếu exposure chỉ khiến chúng ta thích tất cả những gì mình nhìn thấy, thì càng xem nhiều, chúng ta càng dễ trở thành một phiên bản pha trộn. Nhưng taste không phải khả năng hấp thụ tất cả, mà là khả năng phân biệt.

Sau khi nhìn đủ nhiều, chúng ta bắt đầu biết nói:

• “Điều này đẹp, nhưng không phải tôi.”
• “Điều này rất tốt, nhưng không khiến tôi muốn sống cùng nó.”
• “Trước đây tôi không thích nó, bây giờ tôi hiểu tại sao người khác yêu nó, dù tôi vẫn không chọn nó cho mình.”

Exposure tốt không làm chúng ta giống nhau hơn, mà giúp chúng ta biết mình khác ở đâu.

Từ “tôi thích” đến “tôi nhìn thấy”

Có một khoảng cách rất lớn giữa “Tôi thích chiếc váy này” và “Tôi thích cách tỷ lệ của chiếc váy này tạo ra một đường nét rất nhẹ trên cơ thể”.

Sự dịch chuyển từ Preference → Observation → Discernment cho thấy mức độ chú ý (attention) và độ sâu của gu. Gu bắt đầu sâu hơn khi chúng ta không chỉ biết mình thích gì, mà bắt đầu nhận ra mình đang nhìn thấy điều gì trong thứ mình thích.

Exposure cũng thay đổi những gì chúng ta cho là “bình thường”

Mỗi người lớn lên với một môi trường hình ảnh quen thuộc (baseline). Khi exposure mở rộng, baseline ấy cũng thay đổi:

• Một người từng nghĩ “Gỗ phải bóng mới đẹp” có thể bắt đầu yêu bề mặt gỗ thô.
• Một người từng nghĩ “Nhà đẹp phải có nhiều đồ” có thể bắt đầu nhận ra vẻ đẹp của khoảng trống.

Không phải vì có một chuẩn đẹp mới thay thế chuẩn cũ, mà vì khả năng cảm nhận đã được mở rộng.

Exposure có thể đến từ những nơi rất bình thường

Không cần những chuyến đi xa hoa hay tuần lễ thời trang, exposure có thể bắt đầu ngay trong đời sống: một quán cà phê có cách sử dụng ánh sáng đẹp, chiếc bát gốm làm bằng tay, căn nhà cũ, một cuốn sách kiến trúc, hay một buổi sáng có ánh nắng chiếu trên nền gỗ. Exposure không làm cuộc sống xa hoa hơn, mà làm cuộc sống nhiều lớp hơn.

Và đây là nơi “attention” trở nên quan trọng

Chúng ta đang sống trong thời đại exposure bùng nổ qua màn hình điện thoại. Nhưng lướt qua quá nhiều hình ảnh mà thiếu đi sự chú ý có thể tạo ra familiarity without understanding (quen mắt nhưng chưa chắc hiểu). Đó là lý do exposure chỉ thực sự nuôi dưỡng taste khi đi cùng attention – không chỉ xem bao nhiêu, mà là chúng ta đã thực sự chú ý đến điều gì?

Từ exposure đến taste

Hành trình hình thành gu đi qua các tầng nấc:

• Tôi nhìn thấy.
• Tôi bắt đầu nhận ra một chi tiết.
• Tôi có một trải nghiệm với nó.
• Tôi bắt đầu hiểu bối cảnh.
• Tôi đặt nó cạnh những điều từng biết.
• Tôi nhận ra sự khác biệt.
• Tôi biết điều gì thực sự phù hợp với mình.
• Tôi hình thành một cách nhìn riêng.

Exposure không tạo ra gu ngay lập tức. Exposure tạo ra nguyên liệu để gu được hình thành.

Điều thú vị nhất: Exposure không nhất thiết làm gu giống nhau

Thoạt nhìn, tiếp xúc cùng một nguồn hình ảnh dễ khiến con người trở nên rập khuôn. Nhưng exposure đủ rộng và đủ sâu mang lại nhiều lựa chọn hơn, giúp mỗi cá nhân hiểu rõ vì sao mình chọn đứng ở không gian của riêng họ – dù là minimalism, maximalism hay một phong cách sống mộc mạc, tĩnh lặng.

Kết

Có lẽ câu hỏi về gu không nên bắt đầu bằng “Bạn thích gì?”, mà là “Bạn đã từng nhìn thấy những gì?” và “Bạn đã thực sự nhìn thấy điều gì trong những thứ mình từng gặp?”

Exposure (sự phơi bày) mở cánh cửa. Attention (sự chú ý) khiến chúng ta bước vào. Experience (trải nghiệm) cho chúng ta ký ức. Discernment (sự phân biệt) giúp chúng ta lựa chọn. Và rồi, theo thời gian, cách chúng ta nhìn thế giới trở thành một phần của cách chúng ta nhìn chính mình.