Khi những chấm bi không còn là họa tiết: Di sản của Yayoi Kusama

“Tôi không thể tưởng tượng một cuộc đời mà mình không trở thành nghệ sĩ.” – Yayoi Kusama

Ngay cả ở tuổi 97, Yayoi Kusama vẫn nói về sáng tạo như một điều đang tiếp diễn. Không phải như một sự nghiệp để nhìn lại, mà như một công việc cần phải làm mỗi ngày. Bà từng nói rằng có lẽ chính lúc này mới là thời điểm quan trọng để tạo ra những tác phẩm mới, và vẫn dành trọn tâm trí cho việc đó: “Tôi tin rằng, đây chính là thời điểm quan trọng nhất để khai phá những nghệ thuật mới. Mỗi ngày, tôi dốc trọn tâm trí và sức lực vào công việc.”

Ngày 14/8/2026, huyền thoại Vị lai (Avant-garde) người Nhật Bản Yayoi Kusama qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo, hưởng thọ 97 tuổi. Theo thông tin được công bố bởi các đơn vị liên quan đến Yayoi Kusama Foundation và Yayoi Kusama Museum, nguyên nhân là suy đa cơ quan. Cho đến những ngày cuối đời, bà vẫn tiếp tục sáng tác. Cả cuộc đời gần như được trao trọn cho nghệ thuật.

Nhưng để hiểu Yayoi Kusama, có lẽ không nên bắt đầu từ những quả bí ngô vàng hay những căn phòng gương vô tận. Cũng không chỉ từ những chấm bi đã trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận diện nhất của nghệ thuật đương đại. Câu chuyện của bà bắt đầu từ một nhu cầu sâu xa hơn: biến những điều không thể giải thích thành thứ có thể nhìn thấy.

Nghệ thuật như một cách vượt qua nỗi sợ

Yayoi Kusama sinh năm 1929 tại Matsumoto, tỉnh Nagano, trong một gia đình khá giả. Nhưng tuổi thơ của bà không hạnh phúc. Cha mẹ thường xuyên xung đột, gia đình cũng không ủng hộ con đường nghệ thuật mà Kusama muốn theo đuổi. Có thời điểm, mẹ bà thậm chí tịch thu tranh ngay khi thấy con gái vẽ.

Năm 10 tuổi, Kusama bắt đầu trải qua những ảo giác mà bà rất khó diễn tả với thế giới xung quanh. Những bông hoa như biết nói. Họa tiết trên khăn trải bàn dường như lan rộng lên tường, sàn nhà và cơ thể bà. Những ánh sáng trên bầu trời và cánh đồng biến thành một thế giới khác.

Điều khiến Kusama sợ hãi cũng chính là thứ sau này trở thành chất liệu cho nghệ thuật của bà. Những chấm bi xuất hiện. Những hình ảnh lặp lại xuất hiện. Những không gian vô tận xuất hiện.

Với Kusama, sáng tạo không đơn thuần là một lựa chọn nghề nghiệp. Đó là một phương thức để đối diện với những gì diễn ra trong tâm trí mình. Bà đưa những ảo ảnh ra khỏi thế giới nội tâm và đặt chúng lên giấy, lên vải, lên không gian. Nghệ thuật, theo cách đó, trở thành một hình thức giải thoát.

Từ Nhật Bản đến New York: khi một nghệ sĩ tìm được thế giới của mình

Năm 19 tuổi, bất chấp sự phản đối của gia đình, Kusama đến Kyoto để học nghệ thuật. Trong thời gian này, bà biết đến Georgia O’Keeffe. Kusama đã viết thư cho nữ nghệ sĩ Mỹ và gửi theo những tác phẩm của mình. O’Keeffe nhận ra tiềm năng của cô gái trẻ và khuyến khích Kusama đến New York để tiếp tục tìm kiếm con đường riêng.

Năm 1957, Yayoi Kusama đến New York với 60 bộ kimono và khoảng 2.000 tác phẩm. Đó là một thành phố đang chuyển động mạnh mẽ cùng nghệ thuật đương đại, những cuộc thử nghiệm mới và sự thay đổi trong đời sống xã hội. Kusama nhanh chóng mở rộng quy mô sáng tác. Bà có thể làm việc liên tục hàng chục giờ, đưa hội họa vượt ra khỏi giới hạn của khung tranh và tiến vào toàn bộ không gian.

Từ những bức Infinity Nets với vô số nét lặp lại, đến soft sculpture, installation, performance art và các tác phẩm mang tính trình diễn, Kusama liên tục thử nghiệm. Bà không đứng yên trong một định nghĩa về nghệ thuật. Và cũng không chờ đợi sự chấp nhận của thị trường để tiếp tục sáng tạo.

Thực tế, trong những năm đầu tại New York, sự táo bạo trong nghệ thuật của Kusama không lập tức mang đến thành công thương mại. Bà từng sống trong điều kiện khó khăn và phải đối diện với sự hoài nghi của một thế giới nghệ thuật vốn chưa hoàn toàn sẵn sàng cho những gì bà đang làm. Nhưng Kusama vẫn tiếp tục.

Khi chấm bi trở thành một vũ trụ

Ngày nay, thật khó để tách Yayoi Kusama khỏi hình ảnh những chấm bi. Nhưng nếu chỉ xem chúng như một motif trang trí, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất trong thế giới của bà. Với Kusama, chấm bi là sự lặp lại. Là vô tận. Là cách một cá thể tan vào một không gian lớn hơn chính mình.

Trong series Infinity Mirror Rooms, những chiếc gương và ánh sáng nhân bản không gian đến mức người xem gần như mất đi cảm giác về điểm bắt đầu và kết thúc. Những chấm bi không còn nằm trên một bề mặt. Chúng mở rộng. Chúng lan ra. Chúng tiếp tục vượt khỏi giới hạn của căn phòng.

Có lẽ đó cũng là một trong những lý do Kusama trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu: nghệ thuật của bà có khả năng tạo ra một trải nghiệm rất trực tiếp. Người xem không chỉ đứng trước tác phẩm. Họ bước vào bên trong nó.

Một thế giới từng bắt đầu từ những ảo giác riêng tư của một cô bé lại trở thành không gian mà hàng triệu người có thể cùng bước vào.

Quả bí ngô và nghệ thuật của việc nhìn thế giới bằng sự dịu dàng

Bên cạnh chấm bi, bí ngô là một trong những hình ảnh gắn bó nhất với Yayoi Kusama. Bà từng nói rằng mình yêu bí ngô vì chúng tròn trịa, có vẻ mạnh mẽ nhưng cũng rất đáng yêu và tinh nghịch.

Không khó để nhận ra sự tương đồng giữa quả bí ngô và chính hình ảnh công chúng của Kusama: mái tóc đỏ cắt ngang trán, những bộ trang phục chấm bi rực rỡ, một thế giới thị giác luôn nằm giữa sự ngây thơ và bất an.

Từ thập niên 1990, những quả bí ngô và hoa trở thành một phần quan trọng trong các tác phẩm điêu khắc ngoài trời của bà, xuất hiện từ Nhật Bản đến Pháp và Mỹ. Kusama từng nói: “Ngay cả khi đang đứng trên đỉnh một ngọn núi, tôi vẫn muốn leo lên một ngọn núi khác.”

Đó có lẽ là một trong những cách ngắn gọn nhất để hiểu một nghệ sĩ đã sáng tác gần như cho đến cuối đời. Không có đỉnh cao cuối cùng. Chỉ có tác phẩm tiếp theo.

Nghệ thuật và thời trang: hai thế giới mà Kusama chưa bao giờ tách rời

Ít người biết rằng Yayoi Kusama đã từng điều hành một công ty thời trang từ thập niên 1960. Với bà, thời trang và nghệ thuật chưa bao giờ là hai lĩnh vực hoàn toàn riêng biệt. Kusama từng nói rằng từ khi còn trẻ, bà đã tự thiết kế quần áo và không bao giờ thực sự tin rằng thời trang và nghệ thuật cần phải bị phân chia. Bởi chính việc không dựng lên ranh giới đã cho phép bà tiếp tục khám phá những vùng đất mới. Triết lý đó khiến sự gặp gỡ giữa Kusama và thời trang dường như là điều tất yếu.

Năm 2006, Marc Jacobs, khi đó là Giám đốc sáng tạo thời trang nữ của Louis Vuitton, đến thăm studio của bà. Cuộc trò chuyện kéo dài hơn dự kiến. Họ nói về cuộc sống, sự nghiệp và niềm đam mê sáng tạo. Kusama cũng cho Jacobs xem một chiếc túi Speedy được bà tự tay vẽ.

Sáu năm sau, điều đó dẫn đến một trong những cuộc hợp tác đáng nhớ nhất giữa nghệ thuật và thời trang: Louis Vuitton × Yayoi Kusama.

Một thập kỷ sau, họ tiếp tục mở ra chương mới cho mối quan hệ này. Những chấm bi, quả bí ngô, các hình cầu phản chiếu và những bông hoa mang màu sắc psychedelic bước lên túi xách, trang phục và không gian cửa hàng.

Nhưng điều đáng chú ý nhất trong sự hợp tác này không chỉ là việc một thương hiệu xa xỉ sử dụng ngôn ngữ thị giác của một nghệ sĩ. Đó là việc thế giới của Kusama đủ mạnh để đi qua nhiều bối cảnh khác nhau mà không đánh mất bản chất.

Trên một bức tranh, một căn phòng gương, một quả bí ngô khổng lồ hay một chiếc túi Louis Vuitton, người ta vẫn nhận ra cùng một vũ trụ. Một ngôn ngữ thị giác được xây dựng và bảo vệ trong hơn nửa thế kỷ.

Di sản lớn nhất không phải là những chấm bi

Ngày nay, Yayoi Kusama là một trong những nghệ sĩ dễ nhận diện nhất thế giới. Nhưng di sản của bà không chỉ nằm ở một hình ảnh. Không chỉ là polka dots. Không chỉ là pumpkins. Không chỉ là Infinity Mirror Rooms. Có lẽ điều quan trọng hơn nằm ở cách bà đã biến một trải nghiệm hoàn toàn riêng tư thành một ngôn ngữ có thể được cả thế giới hiểu. Bà không sáng tạo để chứng minh rằng mình khác biệt. Bà sáng tạo vì đó là cách duy nhất để sống cùng thế giới bên trong mình.

Trong một thời đại mà nghệ thuật ngày càng dễ bị đánh giá bằng độ nhận diện, lượng khách tham quan hay khả năng lan truyền trên mạng xã hội, câu chuyện của Yayoi Kusama nhắc chúng ta về một điểm khởi đầu khác: Một ngôn ngữ sáng tạo đủ mạnh thường không bắt đầu từ câu hỏi “người khác sẽ thích điều này chứ?”. Nó bắt đầu từ một điều cá nhân hơn nhiều. Đây có thực sự là thứ tôi cần phải nói ra không? Có lẽ vì thế, sau gần một thế kỷ sáng tạo, những chấm bi của Yayoi Kusama vẫn tiếp tục lan rộng. Không chỉ trên tranh. Không chỉ trong bảo tàng. Mà trong cách thế giới nhìn về khả năng của một nghệ sĩ: lấy điều riêng tư nhất của mình và biến nó thành một vũ trụ mà tất cả chúng ta đều có thể bước vào.