Khi nào mạng xã hội bắt đầu trở nên… rùng rợn đến vậy?

Đêm 10 giờ, trước khi đi ngủ, tôi mở TikTok (tôi biết, một lựa chọn tệ hại – nhưng tạm gác lại chuyện đó đã). Chỉ sau vài phút lướt, mắt tôi đã bắt đầu tiếp nhận một loạt hình ảnh: một influencer AI đang “ăn” dung nham trong bát; “outfit đi Thế chiến III” (mà đa số là camouflage); những quả tên lửa xé toạc bầu trời phía sau một người chơi saxophone ở Lebanon; tin tức về một vụ tấn công bằng kim tiêm tại lễ hội; “10 dấu hiệu bạn đang hẹn hò với một người ái kỷ”; những căn nhà tan hoang thành đống đổ nát ở Palestine; Katy Perry giật búp bê La Boum từ tay ai đó; các cô gái lắc vai theo Girl, so confusing của Charli XCX; và cả – theo như ghi chú của tôi – một con khỉ đột AI đang hít cocaine giữa rừng.

Tôi xem hết. Rồi nhắm mắt ngủ.

Tất cả chúng ta đều biết ngày tận thế sẽ đến. Bộ phim tài liệu An Inconvenient Truth về biến đổi khí hậu cũng đã gần 20 năm tuổi. Làn sóng AI dường như ngày càng bào mòn khả năng tư duy phản biện của con người. Nguy cơ Thế chiến III chưa bao giờ rõ ràng đến thế. Nhưng kể cả với hàng loạt dấu hiệu cảnh báo tồn tại từ lâu, không ai có thể ngờ “bầu không khí tận thế” trong thập kỷ 2020 lại hiện lên qua những video lính nhảy múa trên nền nhạc Ellie Goulding – rồi ngay sau đó là một chú chó corgi trượt ván ở Trung Quốc.

Không chỉ TikTok khiến tôi cảm thấy dystopian (phiếm tưởng đen tối) như vậy. Dystopia là khi đoạn video về một thảm họa ở nửa bên kia địa cầu lại nằm ngay cạnh video “mình đã ăn gì hôm nay?”. Trên Instagram, cảm giác cũng không khác mấy: một khoảnh khắc tôi thấy bức ảnh cậu bé đói lả ở vùng chiến sự, khoảnh khắc tiếp theo là tấm ảnh Tumblr mang phong cách Y2K của Kate Moss và Pete Doherty, rồi ngay lập tức là một người đang nhảy giữa cơn cuồng phong cấp 5 trên nền nhạc Michael Jackson. Đúng là bạo lực và đời thường vẫn luôn song hành trong lịch sử loài người – nhưng cái cách nó tràn ngập, dồn dập, và xen kẽ một cách liền mạch trên màn hình điện thoại ngày nay thì chưa bao giờ “bình thường” đến vậy.

Xem thêm:

Tâm lý học trên mạng xã hội: đây là những gì ảnh đại diện nói về tính cách của bạn

Rất khó để đo lường mạng xã hội đang thực sự tác động thế nào đến não bộ con người. Chúng ta sẽ đo cái gì? Mức độ trơ lì trước sự tàn bạo? Mức độ lo âu tập thể? Dù vậy, giới khoa học và tâm lý học đều đồng tình: mạng xã hội có xu hướng làm sức khỏe tinh thần – đặc biệt của người trẻ – ngày một tệ đi. Một nghiên cứu gần đây cho thấy thanh thiếu niên “nghiện” mạng xã hội có nguy cơ hành vi tự sát cao gấp đôi. Có nghiên cứu còn xếp mạng xã hội ngang hàng với thuốc lá hay cờ bạc về mức độ gây hại. Một số kết quả chỉ ra rằng chỉ cần tiếp xúc thường xuyên với tin tức về các vụ việc thương tâm cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý người xem. Những người xem đi xem lại video về vụ 11/9, chẳng hạn, sau vài năm có dấu hiệu của PTSD (rối loạn stress hậu sang chấn).

Thế nên, dù chưa ai có thể chỉ rõ mạng xã hội đang thay đổi não bộ chúng ta thế nào – có một điều gần như chắc chắn: nó chẳng phải thay đổi tích cực gì.

Xem thêm:

Lợi ích của việc ngắt quãng trên mạng xã hội, cùng với 30 việc cần làm thay thế

Chúng ta đang đứng trước một nghịch lý: từ bỏ mạng xã hội để tránh kiệt quệ tinh thần là điều hợp lý – nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với việc ta trở nên mù mờ trước thực tại. Liệu tránh đọc tin tiêu cực để bảo vệ tâm lý có khiến ta trở nên thờ ơ? Có cách nào giúp chúng ta vừa cập nhật thông tin, vừa không để não bộ bị bào mòn từng ngày? Có nên chọn đọc tin tức từ các nguồn khách quan, thay vì cuốn vào vòng xoáy video của “life coach” AI hay bản deepfake của Donald Trump?

Tôi không có câu trả lời. Có lẽ chẳng ai có. Tôi chỉ biết một điều: mạng xã hội lúc này thật kỳ quặc – và tôi nghĩ, đã đến lúc mình có thể rời khỏi đó mà chẳng tiếc nuối gì cả.

Ảnh thumbnail: Balenciaga resort 2023