Lời khen có thể ảnh hưởng đến tâm lý trẻ như thế nào?

Những lời khen tưởng chừng như tự nhiên và vô hại thực chất lại ẩn chứa những định kiến xã hội lâu đời. Thay đổi cách tán thưởng trẻ nhỏ – đặc biệt là các bé gái – chính là sự thức tỉnh cần thiết để đặt nền móng cho lòng tự trọng vững chắc của những người trưởng thành trong tương lai.

Khi đứng trước một bé gái và muốn dành cho con một lời khen, phản xạ đầu tiên của chúng ta là gì? “Con xinh quá!”. Thế nhưng, nếu đối diện với một bé trai thì sao? Thường sẽ là lời tán dương cậu bé ấy đã giỏi giang ra sao khi hoàn thành một việc gì đó. Nếu muốn khen một bé trai khôi ngô, chúng ta lại có xu hướng nói điều đó với người mẹ thay vì nói trực tiếp với đứa trẻ. Như thể ngay từ khi mới lọt lòng, vũ trụ vẻ đẹp đã mặc định thuộc về giới nữ, còn thế giới nam giới lại gắn liền với sự ghi nhận về năng lực hành động.

Những lời khen phân hóa theo giới tính này dường như đã ăn sâu vào tiềm thức. Tất cả chúng ta đều từng nói ra ít nhất một lần trong đời mà không hề suy nghĩ. Tuy nhiên, ngôn từ luôn mang một sức nặng đáng kể, đặc biệt là khi hướng đến tâm hồn non nớt của trẻ nhỏ. Việc liên tục lặp lại lời khen một bé gái xinh đẹp như một công chúa sẽ vô tình khiến con tin rằng giá trị của mình phụ thuộc hoàn toàn hoặc phần lớn vào diện mạo bên ngoài.

Hai số liệu đáng chú ý cho thấy 75% phụ nữ có mức độ tự trọng từ trung bình đến thấp (theo Dove và Edelman Intelligence). Đáng chú ý hơn, vào năm 2024, có tới 11% phụ nữ cho biết họ sẵn sàng đánh đổi một phần trí thông minh để trở nên xinh đẹp hơn. Con số này tăng đáng kể so với năm 2004, khi chỉ 4% phụ nữ có mong muốn tương tự (theo nghiên cứu Dove Real State of Beauty). Thay đổi ngôn từ sử dụng với con gái, cháu gái hay học sinh nữ của chúng ta là điều cấp thiết hơn bao giờ hết, nhằm giúp các em kiến tạo một hình ảnh bản thân dựa trên năng lực và phẩm chất thực sự, thay vì chỉ chăm chăm vào diện mạo bên ngoài.

Trẻ nhỏ có khả năng tiếp nhận đáng kinh ngạc. Những gì người lớn nói và cách các em được đối xử đều góp phần hình thành nên con người mà các em sẽ trở thành trong tương lai. Những lời khen dành cho trẻ cũng không nằm ngoài điều đó.

Khi vẻ đẹp trở thành thước đo giá trị của bé gái

Một lời nhận xét tưởng chừng vô hại về ngoại hình có thể khiến vẻ đẹp trở thành tiêu chí để đánh giá và ghi nhận một bé gái. Em có thể dần nghĩ rằng sự yêu mến, công nhận từ người lớn chủ yếu đến từ diện mạo, chứ không phải trí tuệ hay tính cách của mình. Điều này khiến sự chú ý của bé gái tập trung nhiều hơn vào hình thể và vẻ ngoài, trong khi cơ hội phát triển lòng tự trọng dựa trên năng lực tư duy, khả năng thực hành hay thành tích thể thao lại bị thu hẹp.

Khi năng lực trở thành thước đo giá trị của bé trai

Ngược lại, những lời khen dành cho bé trai như “con giỏi quá”, “con mạnh mẽ quá”, “con đúng là nhà vô địch” thường ghi nhận khả năng thực hành, trí tuệ hoặc năng lực thể thao của các em. Từ đó, bé trai có thể hình thành suy nghĩ rằng mình được yêu mến và công nhận nhờ những gì mình làm được, nhờ thành tích đạt được, trong khi ngoại hình ít được chú ý.

Việc không đặt nặng diện mạo có thể là điều tích cực. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung khen ngợi năng lực, bé trai cũng có thể hình thành một áp lực tâm lý khác: cảm thấy mình chỉ được ghi nhận khi giỏi giang hoặc đạt thành tích trong một lĩnh vực nào đó.

Như vậy, cả hai cách khen đều có thể vô tình tạo ra những khuôn mẫu giới hạn cách trẻ nhìn nhận bản thân. Bé gái không chỉ cần được công nhận vì vẻ đẹp, cũng như bé trai không cần phải luôn chứng minh năng lực để cảm thấy mình có giá trị.

Thay đổi cách khen ngợi trẻ nhỏ: Hành động của sự nhận thức

Từ bỏ những phản xạ khen ngợi theo thói quen là bước đầu tiên mà cha mẹ và người lớn nói chung có thể thực hiện. Điều đó không có nghĩa chúng ta phải ngừng khen một bé gái xinh đẹp. Ngược lại, vẫn có thể dành cho các em những lời khen về ngoại hình, nhưng cần mở rộng cách ghi nhận, để bên cạnh vẻ đẹp bên ngoài còn có tài năng, năng lực và những phẩm chất tính cách đáng quý.

Với mục tiêu này, chiến dịch #ChangeTheCompliment của Dove phối hợp cùng tổ chức Parole O_Stili đã kêu gọi người lớn nhìn nhận lại cách dành lời khen cho trẻ, hướng đến một hình thức giao tiếp có ý thức và trách nhiệm hơn.

Thay vì chỉ sử dụng những từ như “xinh đẹp” hay “dễ thương”, chúng ta có thể làm phong phú vốn từ của mình bằng những lời khen ghi nhận các giá trị bên trong trẻ: sự sáng tạo, lòng dũng cảm, tính tò mò, sự quyết tâm và nhiều phẩm chất khác.

Chẳng hạn, thay vì chỉ nói “Con xinh quá”, người lớn có thể thử những lời khen như:

• “Hôm nay con thật dũng cảm!”
• “Con thật đáng yêu và vui tính!”
• “Con là một cô bé thông minh.”
• “Con tò mò và ham tìm hiểu quá!”
• “Con thật tử tế!”
• “Con biết quan tâm và chia sẻ với mọi người!”

Chúng ta không cần ngừng nói với các bé gái rằng các em xinh đẹp. Điều quan trọng là hãy luôn dành thêm một lời khen khác, ghi nhận những phẩm chất và giá trị không chỉ nằm ở diện mạo.

Bởi một đứa trẻ xứng đáng được nhìn nhận nhiều hơn những gì người khác có thể thấy bằng mắt. Và đôi khi, cách người lớn lựa chọn một lời khen hôm nay có thể góp phần định hình cách trẻ yêu thương, trân trọng và nhìn nhận chính mình trong nhiều năm sau này.