Mỗi mục tiêu cần ít nhất một tình huống “trừ phi”

Mục tiêu là công cụ có sức mạnh ghê gớm. Chúng có thế giúp ta đạt được những thành tựu xứng đáng. Nhưng chính việc có một mục tiêu cũng khiến chúng ta leo thang cam kết, dẫn đến việc ta cứ bám lấy một mục tiêu đã không còn phục vụ tốt cho việc đạt được những điều ta muốn trong đời.

Tất nhiên, bản chất bất di dịch của các mục tiêu phần nào chính là nguyên nhân của mặt trái này. Khi đã thiết lập một mục tiêu, chúng ta vẫn biết được những thông tin mới. Thế giới thay đổi. Chúng ta thay đổi. Chúng ta chỉ giải quyết được một vài “con khỉ” nhất định. Để ứng phó với tính bất định này, cách tốt nhất là tạo ra các mục tiêu linh hoạt hơn.

Đặt ra một tình huống “trừ phi” cũng là một công cụ rất hữu hiệu. Việc bổ sung một vài tình huống ngoại lệ cho mục tiêu sẽ giúp bạn có được sự linh hoạt cần thiết, thích ứng tốt hơn với bối cảnh thay đổi liên tục và giảm thiếu mức độ leo thang cam kết đối với những định hướng không khả quan. “Mình sẽ theo đuổi khách hàng tiềm năng này trừ phi mình không thể yêu cầu sự có mặt của ban lãnh đạo.” “Mình sẽ tiếp tục theo đuổi công việc này trừ phi mình cứ phải liên tục làm thêm tại nhà hoặc cảm thấy sợ bắt đâu một ngày làm việc và cảm giác đó cứ kéo dài.” “Mình sẽ tiếp tục phát triển sản phẩm này trừ phi trong vòng hai tháng tới mình không thể đạt được những cột mốc rõ ràng mà mình đã thống nhất với nhà tham vấn về từ bỏ.” “Mình sẽ tiếp tục cuộc chạy marathon này trừ phi mình bị gãy xương.”

Đây là lý do vì sao việc đưa ra tiêu chí khai tử là rất quan trọng. Khi bạn đã thiết lập một mục tiêu, danh sách tiêu chí khai tử sẽ cho bạn những tình huống “trừ phi” mà bạn cản phải xem xét một cách tỉnh táo hơn về việc khi nào đến lúc nên cất bước ra đi.

Các tiêu chí khai tử có thể là về những gì thế giới đang muốn nhắn nhủ bạn, chẳng hạn những hành vi quan sát được cho thấy sếp của bạn là một người độc hại, hoặc khi lãi suất cho vay tăng lên, hoặc một đợt sương mù đang kéo đến, hoặc cuộc tấn công của một đại dịch.

Tiêu chí khai tử cũng có thể là những thay đổi trong bạn, như cơn đau mà bạn cảm nhận được trước khi xương mác gãy làm đôi, hoặc trong trường hợp của tôi là một căn bệnh khiến tôi phải chật vật trước khi chuyển sang mức độ cấp tính. Hoặc nó có thể chỉ là sự thay đổi về sở thích của bạn hoặc những điều mà bạn coi trọng. Chẳng hạn bạn không còn phù hợp với một công việc trong lĩnh vực dịch vụ, hoặc môn thể thao mà bạn từng yêu thích giờ đây đang khiến bạn khổ sở.

Để bảo đảm các tình huống “trừ phi” này phát huy được hiệu quả tối đa, chúng ta cần phải tạo lập những thỏa thuận vững chắc trước khi cam kết, để chắc chắn bạn sẽ tuân thủ các tiêu chí khai tử. Sau đó, để bảo đảm những tình huống “trừ phi” có thể giúp chúng ta xác định nhanh nhất rằng con đường mình đang đi có còn xứng đáng để theo đuổi hay không, ta phải xác định được rõ ràng đâu là con khỉ và đâu là bệ đỡ.

Cách làm tốt hơn nữa là làm việc này với một nhà tham vấn về từ bỏ, người có quyền nhắc nhở bạn phải tuân thủ giao ước về những tình huống “trừ phi”. Dĩ nhiên, những tình huống “trừ phi” này đòi hỏi bạn phải lên kế hoạch trước cho tương lai. Bạn có dự đoán càng nhiều tình huống có thể xuất hiện càng tốt. Nhưng bạn chắc chắn không thể dự trù được mọi hoàn cảnh đưa bạn đến quyết định theo đuổi mục tiêu và mọi hoàn cảnh khiến bạn đi đến quyết định từ bỏ.

Xem thêm:

Psychology: Mặt trái của sự kiên trì

Điều này có nghĩa là bạn sẽ phải liên tục kiểm tra lại bài toán phân tích giữa lợi ích và chi phí, mà mục tiêu của bạn chính là đại diện. Bạn phải thường xuyên đánh giá lại, để biết liệu những giá trị bạn đang cố gắng ưu tiên có còn đáng được ưu tiên nữa không, và những giá trị ban đã không ưu tiên – những chi phí mà bạn đang gánh chịu – có còn xứng đáng hay không. Những lần kiểm tra này cũng sẽ cho bạn cơ hội đánh giá lại danh sách tiêu chí khai tử trước đây và lập ra những tiêu chí mới.

Những tình huống “trừ phí” đúng đắn sẽ cho chúng ta lối thoát trước cám dỗ của những mục tiêu ngắn hạn vốn không thực sự giúp chúng ta đạt được mục tiêu lâu dài mà mình đang hướng đến.

Chúng ta rất dễ sa vào cảm giác muốn thắng một ván bài poker, hoặc nhất quyết không rời bàn chơi khi lỗ. Nhưng những mục tiêu tạm thời đó có thể ngăn chúng ta hành động theo hướng có cân nhắc đến thực tế rằng cuộc đời là một cuộc chơi đường dài. Tức là nếu muốn tối đa hóa giá trị kỳ vọng của cả đời mình, đôi khi ta sẽ phải từ bỏ những vạch đích tạm thời này.

Có rất nhiều tình huống “trừ phi” mà bạn có thể ứng dụng trong bài poker. Tôi sẽ tiếp tục chơi, trừ phi tôi mất một khoản tiền nhất định, trừ phi những tay chơi mới nhập cuộc sành sỏi hơn nhiều so với những tay đã rời bàn, trừ phi tôi chơi quá thời gian nhất định, trừ phi tôi cảm thấy mình đang hành động cảm tính hoặc mệt mỏi hoặc đổ bệnh. Những tình huống như thế có thể cứu chúng ta khỏi rào cản tâm lý thôi thúc ta phải tiếp tục chơi để thắng bằng được trong ngắn hạn, và điều chỉnh hành vi cho sát hơn với những lợi ích tối ưu về lâu về dài.

Việc tiếp tục theo đuổi một mục tiêu không còn xứng đáng sẽ ngăn bạn gặt hái những lợi ích mà lúc đầu chính là nguyên nhân để đặt ra mục tiêu đó, hoặc nó sẽ khiến bạn phải gánh chịu nhiều tổn thất hơn những gì ban đầu bạn sẵn sàng chấp nhận. Những mục tiêu của bạn nên có tính linh hoạt, vì thế giới này luôn thay đổi và bạn cũng thế. Để bắt kịp những thay đổi ấy, bạn cần định kỳ kiểm tra lại xem mình có đang đi con đường nhanh nhất để tiến về vạch đích hay không, hoặc mình có đang hưởng về đúng nơi cần đến không.

Bài viết được thực hiện từ nghiên cứu của tác giả, diễn giả, nhà tư vấn trong lĩnh vực ra quyết định và là Tiến sĩ về Tâm lý học Nhận thức Annie Duke trong cuốn sách “Từ bỏ” (tựa gốc: Quit)/Ảnh: I.H.F