Minh triết từ nỗi bất an: Sau 75 năm, vì sao chúng ta vẫn đang sống trong “thời đại âu lo”

Ta làm việc cật lực để kiếm nhiều tiền hơn, mua sắm những món đồ xa xỉ để lấp đầy khoảng trống nội tại, lên kế hoạch cho 10 năm tới để đổi lấy sự yên tâm. Nhưng có một nghịch lý thượng lưu: Càng cố kiểm soát đời sống, chúng ta lại càng cảm thấy bất an. Năm 1951, Alan Watts – nhà văn, nhà triết học người Anh – đã gọi tên căn bệnh thời đại này trong cuốn sách kinh điển “Minh triết từ nỗi bất an”. Sau gần một thế kỷ, thế giới của những người trưởng thành bận rộn vẫn soi thấy mình trong từng trang viết.

Sự mệt mỏi xa xỉ của thế kỷ 21: Càng tiện nghi, càng trống rỗng

Trong tác phẩm gốc The Wisdom of Insecurity, Alan Watts từng gọi thế kỷ 20 là “Thời đại âu lo”. Bước sang thế kỷ 21, định nghĩa ấy không những không lỗi thời mà còn trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết.

Chúng ta đang sống trong một xã hội nơi công nghệ phát triển vượt bậc, cuộc sống ngập tràn những tiện nghi cao cấp. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc hoàn hảo của sự thịnh vượng lại là một kiểu mệt mỏi vô hình: Con người dễ thất vọng hơn, dễ bị kích động và rơi vào trạng thái lệ thuộc vào các dạng kích thích nồng độ cao.

Khi sự tiện nghi vật chất tỷ lệ nghịch với sự bình yên trong tâm trí.

Những kích thích ấy không chỉ đến từ vật chất đơn thuần. Chúng ẩn mình trong nhịp sống hối hả, những bữa tiệc ồn ào, những thông báo không ngừng nhảy trên màn hình smartphone và những hình ảnh bủa vây quanh ta mỗi ngày. Càng quen với cường độ trải nghiệm mạnh, các giác quan của chúng ta càng mất đi sự tinh nhạy nguyên bản. Để rồi, chúng ta lại lao vào tìm kiếm những kích thích mạnh hơn nữa chỉ để cảm thấy mình đang “thật sự sống”.

Alan Watts chỉ ra rằng, bi kịch lớn nhất của con người không phải là nỗi lo âu, mà là việc chúng ta không thực sự biết mình muốn gì. Những mục tiêu được định vị là biểu tượng của thành công: Danh tiếng, địa vị, một cuộc hôn nhân hoàn hảo… đôi khi chỉ là những chiếc nhãn lộng lẫy che đậy một lối sống lặp lại đầy mệt mỏi.

“Để duy trì ‘đời sống chất lượng cao’ này, hầu hết chúng ta sẵn sàng chịu đựng một cuộc sống mà phần lớn thời gian, chúng ta làm một công việc nhàm chán để kiếm sống, rồi lại tìm kiếm những cách thức để giải thoát khỏi đời sống tẻ nhạt ấy bằng những thú vui cuồng nhiệt, ồn ào và tốn kém. Chúng ta coi những khoảng thời gian xen giữa này là sống thật sự, là mục đích thật sự của đời sống… và cuộc sống cứ thế tiếp diễn” – Alan Watts.

“Định luật đảo” và cái bẫy của khát vọng an toàn

Theo triết lý của Watts, nỗi bất an không tồn tại độc lập bên ngoài khát vọng an toàn. Thực chất, nó được sinh ra ngay trong lúc chúng ta cố gắng bám víu vào sự an toàn đó.

Chúng ta khao khát tình yêu đừng thay đổi, tuổi trẻ đừng qua đi, hào quang đừng tuột khỏi tay và hạnh phúc đừng bao giờ kết thúc. Tuy nhiên, chính nỗ lực níu giữ những thứ vốn mang đặc tính dịch chuyển ấy lại là mầm mống tạo nên nỗi sợ hãi.

“Nói một cách thẳng thắn thì là thế này: khao khát an toàn và cảm giác bất an thật ra chỉ là một thứ. Nín thở chính là để mất đi hơi thở của mình. Một xã hội đặt mong muốn an toàn làm nền tảng thì chẳng khác nào một cuộc thi nín thở tập thể mà trong đó ai cũng căng như dây đàn và đỏ mặt tía tai” – Minh triết từ nỗi bất an.

Càng cố nắm giữ, chúng ta càng làm những giá trị đích thực rời xa tầm tay.

Ở đây, Alan Watts nhắc đến “Định luật đảo” (The Law of Reversed Effort): Có những thứ càng cố nắm giữ, ta càng làm chúng rời xa ta. Việc ép buộc tâm trí phải bình an chỉ khiến bạn căng thẳng hơn; cố trốn chạy nỗi sợ lại càng làm nó hiện diện rõ nét. Sự nhẹ nhõm bên trong không đến từ việc ép mình phải hạnh phúc, mà đến từ khả năng nhìn thẳng vào bản chất của những gì ta đang trải qua.

Vô thường là bản nhạc tuyệt đẹp của cuộc sống

Alan Watts không cho rằng thời đại chúng ta đang sống bất an hơn quá khứ. Đói nghèo, bệnh tật hay những đổi thay đều là một phần tất yếu của lịch sử nhân loại. Điều ông đề nghị không phải là chúng ta phải “làm” thêm điều gì, mà là thêm vào một “luồng ánh sáng”.

Ánh sáng ở đây chính là sự nhận biết – nhận biết cuộc sống đang diễn ra, chạm vào trải nghiệm trong giây phút hiện tại mà không có bất kỳ định kiến, phán xét hay cố gắng gắn nhãn cho nó.

Để minh họa cho tư duy này, Watts đã mượn hình tượng nghệ thuật của âm nhạc: “Âm nhạc đem lại hứng thú vì nhịp điệu và dòng chảy của nó. Tuy nhiên, ngay khoảnh khắc bạn chặn dòng chảy, để một nốt hay một hợp âm kéo dài lâu hơn, nhịp điệu của bản nhạc sẽ bị phá hủy. Cuộc sống cũng là một dòng chảy như vậy, trong đó sự đổi thay và cái chết là một phần tất yếu. Nỗ lực loại trừ phần tất yếu đó chính là nỗ lực chống lại cuộc sống”.

Sống trong hiện tại không phải là dạt trôi vô định, mà là sự nhạy cảm tuyệt đối với từng phút giây.

Khi nhận ra bản thân là một phần không thể tách rời của dòng chảy cuộc sống, chúng ta sẽ bớt căng thẳng với việc phải bảo vệ chiếc “cái tôi” của mình bằng mọi giá. Sống trong hiện tại hoàn toàn không đồng nghĩa với thái độ buông xuôi, mặc kệ mọi thứ trôi về đâu, càng không phải là sự bám víu sợ hãi vào những lối mòn cũ kỹ.

“Bí quyết để sống trong ‘tình thế nan giải’ này là cần phải hoàn toàn nhạy cảm với từng khoảnh khắc, thấy mỗi khoảnh khắc đều là độc nhất và mới mẻ, với một tâm trí rộng mở và hoàn toàn sẵn sàng đón nhận”, Watts đúc kết.

Lời kết cho những tâm hồn đang tìm kiếm khoảng lặng

Với nền tảng kiến thức sâu rộng trải dài từ triết học phương Tây, tôn giáo phương Đông đến tâm lý học và khoa học hiện đại, Alan Watts không biến nỗi bất an thành một “kẻ thù” cần phải tiêu diệt. Ông nhìn nhận nó như một cánh cửa, một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng để con người nhìn lại cách mình đang sống.

Cuốn sách không mang đến những câu khẩu hiệu “chữa lành” sáo rỗng. Thay vào đó, nó dẫn lối bạn quay trở lại với thực tại. Bởi suy cho cùng, khoảnh khắc hiện tại mới là thánh đường duy nhất mà chúng ta thực sự tồn tại.