Tại sao chúng ta luôn nghĩ hạnh phúc đang ở phía sau cột mốc tiếp theo?

Chúng ta thường đóng khung sự tồn tại của mình trong một công thức quen thuộc: Khi có được điều này, tôi sẽ hạnh phúc hơn. Nhưng cuộc đời chưa bao giờ dừng lại ở một cột mốc duy nhất.

Những cột mốc tiếp theo

Chúng ta lớn lên trong những bản kế hoạch được vạch sẵn một cách cẩn trọng. Cuộc đời được chia nhỏ thành những ô trống cần được lấp đầy bằng các thành tựu nối tiếp nhau.

Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, hạnh phúc là tấm bằng tốt nghiệp loại giỏi. Khi bước chân vào thị trường lao động, nó dịch chuyển thành một công việc ổn định với mức lương mơ ước. Rồi tiếp đó là chức danh quản lý, một căn hộ cao cấp, khoản tích lũy đủ an toàn, chiếc xe hơi mơ ước hay những chuyến đi dài ngày vượt qua các múi giờ.

Chúng ta quen với việc sống theo một cấu trúc điều kiện:

• Khi được thăng chức, tôi sẽ có thể thở phào nhẹ nhõm.
• Khi kiếm được nhiều tiền hơn, tôi sẽ không còn phải lo âu.
• Khi có nhiều thời gian hơn, tôi sẽ bắt đầu chăm sóc bản thân.
• Khi mua được căn nhà, tôi mới thực sự cảm thấy an cư.
• Khi mọi thứ ổn định, tôi sẽ tận hưởng cuộc sống.

Nhưng sự thật phũ phàng là gì? Ngay khoảnh khắc chúng ta chạm tay vào cột mốc từng ao ước, cảm giác hân hoan thường kỳ lạ thay lại ngắn ngủi hơn tưởng tượng. Chỉ trong một thời gian ngắn, ngọn núi vừa bị chinh phục bỗng thu nhỏ lại phía sau, và một đỉnh núi cao hơn, xa hơn lại xuất hiện ngay trước mắt. Và chúng ta lại tiếp tục cắm cúi bước đi.

Ảo tưởng về điểm đến

Hiện tượng tâm lý này trong ngành tâm lý học hành vi được gọi là Arrival Fallacy (Ảo tưởng về điểm đến) – một thuật ngữ do tiến sĩ Tal Ben-Shahar định nghĩa. Đó là niềm tin ngây thơ rằng khi đạt được một mục tiêu nào đó, chúng ta sẽ mãi mãi hạnh phúc.

Chúng ta tự thuyết phục bản thân rằng sự mệt mỏi, căng thẳng và những hy sinh ở hiện tại chỉ là cái giá tạm thời phải trả cho tấm vé bước vào cõi vĩnh hằng của sự thỏa mãn. Ta nghĩ rằng hạnh phúc là một địa điểm cố định trên bản đồ, và chỉ cần đặt chân đến đó, mọi giông bão sẽ ngừng lại.

Nhưng khi thực sự đến nơi, chúng ta ngỡ ngàng nhận ra rằng điểm đến hóa ra cũng chỉ là một… tọa độ địa lý bình thường. Không có phép màu nào xảy ra với tâm hồn. Cảm giác trống rỗng nhanh chóng lấp đầy khoảng trống của sự phấn khích ban đầu, để lại một câu hỏi lơ lửng: “Chỉ có vậy thôi sao?”

Tại sao thành tựu nhanh chóng trở thành bình thường

Sở dĩ cảm giác thỏa mãn bay biến nhanh chóng là vì bộ não con người có cơ chế thích nghi sinh học cực kỳ mạnh mẽ, được ví như chiếc máy chạy bộ tâm lý (hedonic treadmill).

Dù chúng ta đạt được một thành tựu lớn đến đâu, một khoản tiền thưởng khổng lồ, một danh hiệu danh giá hay sự công nhận từ số đông, mức độ hạnh phúc của chúng ta cũng sẽ nhanh chóng quay trở lại điểm cân bằng ban đầu.

• Lúc mới nhận công việc mới, bạn thấy biết ơn từng ngày. Sau sáu tháng, đó là nghĩa vụ.
• Lúc mới chuyển vào căn nhà mơ ước, từng góc nhỏ đều tuyệt diệu. Sau một năm, nó đơn giản chỉ là “nơi tôi đang ở”.

Thành tựu nhanh chóng bị bình thường hóa thành trạng thái hiện tại. Và khi chiếc mốc cũ trở thành một tiêu chuẩn mới, chúng ta lập tức cảm thấy thiếu thốn nếu nó không được nâng cấp. Sự thích nghi này từng giúp tổ tiên chúng ta sinh tồn trong môi trường hoang dã (vì không bao giờ thỏa mãn với hiện tại giúp họ tìm kiếm nhiều thức ăn và nơi trú ẩn hơn), nhưng trong đời sống hiện đại, nó lại biến thành một cái bẫy giam cầm chúng ta trong chu kỳ khát khao vô tận.

Khi “More” trở thành một đường chân trời luôn lùi lại

Khi sự thỏa mãn mang tính tạm thời, từ “đủ” bỗng biến mất khỏi từ điển sống. “More” (Nhiều hơn nữa) trở thành một thứ đường chân trời ảo ảnh: bạn càng tiến về phía trước, nó càng lùi xa ra phía sau.

Chúng ta rơi vào trạng thái bận rộn vĩnh viễn (chronic busyness), tự ép mình chạy đua trong một cuộc đua không có vạch đích thực sự. Việc gác lại niềm vui hiện tại để đổi lấy sự đảm bảo trong tương lai trở thành một thói quen vô thức. Ta hoãn lại những buổi hẹn hò, bỏ lỡ những buổi chiều thảnh thơi bên gia đình, và xem nhẹ sức khỏe tinh thần của chính mình, tất cả chỉ vì lời hứa hẹn: “Đợi xong dự án này, tôi sẽ nghỉ ngơi.”

Nhưng dự án này kết thúc, dự án khác lại mở ra. Cột mốc này vừa qua, cột mốc mới đã được giăng sẵn. Nếu cứ tiếp tục trì hoãn cảm giác được sống cho đến sau một thành tựu nào đó, liệu có bao giờ chúng ta thực sự bắt đầu sống? Hay đến cuối đời, chúng ta nhận ra mình chỉ là những vị khách qua đường bận rộn trên chính hành trình của mình?

Sự khác biệt giữa việc lên kế hoạch và trì hoãn cuộc đời

Lên kế hoạch cho tương lai không có gì là xấu. Sự chuẩn bị, tham vọng và mong muốn tiến bộ là động lực thúc đẩy xã hội phát triển và giúp chúng ta hoàn thiện bản thân.

Nhưng có một ranh giới vô cùng mỏng manh nhưng mang tính quyết định giữa:

• Lên kế hoạch cho cuộc đời: Sử dụng các mục tiêu làm kim chỉ nam để định hình hướng đi, trong khi vẫn trân trọng và tận hưởng từng bước chân trên con đường hiện tại.
• Trì hoãn cuộc đời: Đặt toàn bộ giá trị của hiện tại làm con tin cho một tương lai chưa thành hình, từ chối mọi niềm vui và sự hiện diện cho đến khi điều kiện hoàn hảo được thiết lập.

Người biết lên kế hoạch hiểu rằng hạnh phúc không nằm ở vạch đích mà nằm trong nhịp điệu của từng bước chạy. Ngược lại, kẻ trì hoãn cuộc đời mãi mãi mắc kẹt trong phòng chờ của sự tha hóa, nơi họ tiêu tốn những ngày tháng thật sự để đổi lấy một viễn cảnh tưởng tượng.

Có những điều không cần đợi đến tương lai

Có thể tương lai rất quan trọng. Những mục tiêu, hoài bão và kế hoạch dài hạn vẫn luôn cần thiết để neo giữ chúng ta vào một hướng đi rõ ràng.

Nhưng cuộc đời của chúng ta không chỉ diễn ra ở đó – ở những tấm huy chương xa xôi hay nhiều con số không nhảy 2 dòng trong tài khoản ngân hàng vào một ngày tháng năm nào đó chưa tới. Cuộc đời đang trôi đi ngay lúc này, trong tách cà phê sáng nay, trong ánh mắt của người ngồi cạnh bạn, và trong chính sự bình yên của một ngày bình thường không có gì đặc biệt.

Đừng đợi đến khi chạm tới vạch đích mới cho phép mình mỉm cười. Bởi nếu ngay bây giờ bạn không biết cách hạnh phúc, thì ở cột mốc tiếp theo, bạn cũng sẽ tìm thấy một lý do khác để tiếp tục đợi chờ.