Mumagers, “đứa con cưng” và những tranh cãi kiểu anh chị em: vì sao chúng ta đối xử đồng nghiệp như… gia đình?

Bạn có từng cảm thấy môi trường làm việc đôi khi như một sân khấu gia đình – với người quản lý kiêm “mẹ hiền”, đồng nghiệp là “trưởng nhóm” hoặc “đứa con cưng”? Tình trạng ấy có thể xuất phát từ những kiểu tương tác mà chúng ta vô thức tái hiện từ cấu trúc gia đình thời thơ ấu.

“Mumagers” – quản lý phong cách mẹ hiền

Trong môi trường công sở hiện đại, không khó để bắt gặp hình mẫu quản lý với phong cách “mẹ hiền” – thường là những nữ lãnh đạo có xu hướng quan tâm, che chở, và sẵn sàng “ôm đồm” thay cấp dưới. Họ không ngại can thiệp vào từng chi tiết trong công việc, luôn hỏi han, dặn dò, thậm chí ra tay “giải cứu” khi bạn gặp khó khăn. Thoạt nhìn, đây là một dạng quan tâm tích cực, giúp nhân viên cảm thấy được nâng đỡ và an toàn. Nhưng nếu kéo dài, sự chăm sóc quá mức ấy có thể dễ dàng trượt thành kiểm soát – một kiểu micromanagement được bọc trong lớp vỏ mềm mại.

Nhân viên làm việc dưới sự dẫn dắt của một “mumager” có thể dần đánh mất sự tự tin, cảm thấy mình lúc nào cũng cần “sự cho phép” trước khi quyết định. Những hành động nhỏ như chỉnh sửa lại email, nhắc nhở liên tục về deadline hay phản hồi thay cho bạn trước khi bạn kịp lên tiếng – nếu xảy ra thường xuyên – sẽ khiến bạn cảm thấy như bị “cầm tay chỉ việc” thay vì được trao quyền. Và điều đáng tiếc là, dù xuất phát từ ý tốt, kiểu quản lý này vô tình làm lu mờ tiềm năng phát triển của nhân viên, khiến họ trở nên lệ thuộc thay vì tự chủ.

Ngôi sao sáng – ‘golden child’ trong đội

Trong bất kỳ tập thể nào, luôn có một vài gương mặt nổi bật hơn phần còn lại – những người được giao các dự án “hot”, được cấp trên dành nhiều lời khen trước đám đông, hoặc đơn giản là được lắng nghe nhiều hơn trong các cuộc họp. Họ nhanh chóng trở thành “ngôi sao sáng” – hay đúng hơn, là “đứa con cưng” của nhóm. Dù tài năng của họ là điều không thể phủ nhận, nhưng sự thiên vị – dù tinh tế đến đâu – cũng để lại dư âm.

Với phần còn lại của đội ngũ, cảm giác bị lép vế là điều khó tránh khỏi. Khi mọi nỗ lực đều âm thầm còn spotlight thì luôn chiếu vào một người, cảm giác bất công và ngấm ngầm ganh đua có thể âm ỉ tích tụ theo thời gian. Những người cộng sự khác dần mất đi động lực, tự vấn về giá trị của bản thân, và đôi khi, bắt đầu nghi ngờ sự công bằng trong cách phân chia cơ hội.

Không khí đội nhóm vì thế cũng có thể trở nên căng thẳng một cách im lặng – nơi sự thừa nhận trở thành một đặc quyền, và cảm giác bị “bỏ quên” khiến những tài năng tiềm ẩn không còn muốn cất tiếng.

Cuộc sống công sở – giống anh chị em hơn là đồng nghiệp?

Chúng ta thường được dạy rằng nên giữ mối quan hệ “chuyên nghiệp” nơi công sở. Thế nhưng, càng làm việc lâu trong một nhóm, càng dễ thấy mọi thứ không đơn giản như vậy. Có những lúc không khí văn phòng giống một “gia đình mở rộng” hơn là một tập thể chuyên môn: người thì luôn muốn làm “chị cả”, người khác lại tỏ ra như “em út được chiều”, còn những va chạm thường nhật thì chẳng khác gì mâu thuẫn giữa anh chị em trong nhà.

Sự tranh giành ngầm để được sếp tin tưởng, cảm giác không được lắng nghe, hay những lần bị “ghim” mà không rõ lý do – tất cả tạo nên bức tranh cảm xúc phức tạp nơi công sở. Có lúc là gắn bó thân thiết, có lúc lại là khoảng cách và dè chừng. Khi những mối quan hệ không được xây dựng dựa trên sự tôn trọng và rạch ròi, mà bị chi phối bởi cảm xúc cá nhân, thì sự chuyên nghiệp dễ dàng bị xói mòn.

Và giống như một gia đình không lành mạnh, “gia đình công sở” ấy đôi khi cũng trở thành nơi khiến mỗi người cảm thấy kiệt sức vì phải liên tục điều chỉnh cảm xúc, chấp nhận sự bất công ngấm ngầm hoặc nín nhịn để giữ hòa khí.

Tại sao chúng ta lập lại mô thức gia đình tại nơi làm việc?

Không ít người trong chúng ta từng nghe – hoặc chính mình thốt ra – câu nói “đồng nghiệp như gia đình”. Nghe có vẻ ấm áp, gắn bó, nhưng cũng tiềm ẩn những mối quan hệ đầy phức tạp. Theo các chuyên gia tâm lý, điều này không hẳn là sự ví von dễ thương. Trên thực tế, cách chúng ta hành xử nơi công sở – từ việc tìm kiếm sự công nhận, phản ứng với quyền lực, đến cả cảm giác bị bỏ rơi – có thể bắt nguồn từ những vai trò và trải nghiệm thời thơ ấu trong gia đình.

Nếu lớn lên trong một môi trường có sự kiểm soát chặt chẽ, ta có thể dễ dàng chấp nhận (hoặc thậm chí tái hiện) mô hình sếp “cha mẹ” và nhân viên “đứa trẻ ngoan”. Nếu từng chứng kiến sự thiên vị giữa các anh chị em, ta cũng có thể đặc biệt nhạy cảm – hoặc vô thức tái tạo – cảm giác bị so sánh, bị bỏ quên giữa các đồng nghiệp.

Điều đáng nói là những mô thức này thường vận hành một cách vô thức, và chỉ khi chúng bắt đầu gây tổn thương – như cảm giác bị kiểm soát quá mức, cạnh tranh không lành mạnh hay rạn nứt trong đội nhóm – ta mới giật mình đặt câu hỏi: liệu mình đang phản ứng với hiện tại, hay với một “quá khứ chưa được hóa giải”?

Quan sát thực tế – khi cảm xúc cá nhân lấn át vai trò

Không phải lúc nào môi trường công sở cũng là nơi chúng ta có thể thể hiện trọn vẹn năng lực của mình. Với một số người, trải nghiệm làm việc lại trở thành nơi đánh thức những cảm xúc không tên: cảm giác bị kiểm soát khi rơi vào một mô hình quản lý quá sát sao như “mẹ hiền”, hay cảm giác mờ nhạt khi không bao giờ là “ngôi sao” được lựa chọn cho các dự án nổi bật.

Dưới bề mặt của những tình huống đó là cảm xúc quen thuộc – như một nỗi hụt hẫng cũ kỹ từ thời thơ ấu: bị so sánh, bị bỏ qua, hoặc không được lắng nghe. Và khi những cảm xúc cá nhân ấy không được nhận diện, chúng có thể chi phối cách ta ứng xử trong vai trò chuyên nghiệp – khiến ta thu mình lại, phản kháng thụ động hoặc đánh mất sự tự tin vốn có.

Việc quan sát cảm xúc cá nhân trong từng tình huống – thay vì đè nén hay phán xét – là bước đầu để lấy lại chủ động trong hành trình phát triển nghề nghiệp. Bởi chỉ khi hiểu mình đang phản ứng vì điều gì, ta mới có thể điều chỉnh hành vi để trở nên bản lĩnh hơn mà không đánh mất sự nhạy cảm nội tâm.

Làm sao để điều chỉnh môi trường công sở và xử lý mô thức này?

Khi môi trường công sở bắt đầu phản chiếu những vai trò “mẹ hiền”, “đứa con cưng” hay các mối quan hệ kiểu “anh chị em”, đó là dấu hiệu cho thấy cần một sự điều chỉnh từ cả cá nhân lẫn tổ chức. Và quá trình ấy không chỉ là tái thiết cách làm việc – mà còn là hành trình nhận diện những mô thức cũ từng in hằn trong tiềm thức.

1. Đặt ranh giới giữa công việc và quan hệ cá nhân: Sự thân thiện nơi làm việc là điều đáng quý, nhưng nên có giới hạn rõ ràng. Việc quý mến một đồng nghiệp không đồng nghĩa với việc để họ quyết định thay mình, kiểm soát công việc hay trở thành người nắm giữ những thông tin cá nhân nhạy cảm. Sự rõ ràng trong ranh giới chính là nền tảng của sự chuyên nghiệp và tôn trọng lẫn nhau.

2. Xác định vai trò và trách nhiệm rõ ràng: Mọi thành viên đều cần hiểu và cam kết với phần việc của mình. Khi một vài người liên tục được ưu ái, nhận các cơ hội phát triển mà không dựa trên năng lực thực tế, cảm giác bất công sẽ dần phá vỡ niềm tin và tinh thần cộng tác trong nhóm.

3. Kiến tạo văn hóa công ty chuyên nghiệp và trưởng thành: Nếu công ty bạn vẫn duy trì các lối xưng hô như “mẹ – con”, hoặc thường xuyên đặt ra các so sánh kiểu “anh giỏi hơn em”, hãy đặt câu hỏi: Liệu điều này có còn phù hợp với một tổ chức đang hướng đến sự phát triển bền vững? Văn hóa công ty cần là bệ đỡ cho sự trưởng thành cá nhân – không nên là nơi duy trì những vai diễn vô thức từ quá khứ.

4. Tăng cường năng lực tự quản lý nội tâm: Hãy tập thói quen quan sát chính mình: Liệu bạn đang cố làm hài lòng một cấp trên “kiểu cha mẹ”? Có đang ganh đua vì cảm giác bị bỏ qua như khi còn bé? Sự tự nhận thức sẽ giúp bạn tách biệt được cảm xúc cá nhân với vai trò chuyên môn – từ đó hành xử tỉnh táo hơn trong mọi tình huống.

Cảm giác đồng nghiệp như gia đình đôi khi dễ khiến môi trường làm việc ấm áp hơn – nhưng khi các mô thức tương tác từ thiểu nhận thức lấp đầy không gian công sở, chúng ta có thể mất đi sự công bằng, tự chủ và chuyên nghiệp. Khi nhận ra mình đang lặp lại một cấu trúc gia đình nhỏ trong nhóm, đây là lúc cần tĩnh lại và cân nhắc điều chỉnh để có một môi trường làm việc hiệu quả, tôn trọng và lành mạnh hơn.

Ảnh: The Devil Wears Prada