Khi mở lòng với AI: Chúng ta đang trò chuyện, hay chỉ đang trút nỗi buồn vào khoảng trống?

Hôm nay bạn lại thấy mình bốc hỏa và chán nản? Có sẵn sàng để thử trò chuyện cùng một AI tâm lý chưa?

Một chiều Chủ nhật lặng lẽ, tôi mở Google Maps và gõ “bia tươi”. Không muốn dằn vặt bản thân thêm nữa bằng thứ bia kém chất lượng trong một tâm trạng tệ hại, tôi cẩn thận chọn một quán có loại bia được ủ tại tu viện. Tôi chỉ muốn một chút gió xuân, một ly bia mát lạnh để tự thưởng sau tuần làm việc mệt mỏi – và cả những câu nói chẳng dễ chịu từ sếp sáng nay.

Bia được phục vụ trong không gian lặng lẽ của một quán gần Hồ Tây – nơi mà cuối tuần cũng không giấu nổi vẻ uể oải của các nhân viên. Tôi ngồi đó, tâm trạng sẵn sàng bùng nổ nếu có ai nói điều gì sai. Nhưng rồi vài ngụm bia trôi xuống, và ánh mắt tôi hướng ra ngoài cửa sổ – tháng Năm, giữa mùa xuân đẹp nhất. Mọi cảm xúc vừa rồi bỗng trở nên phù phiếm. Tôi thấy mình tội nghiệp khi cố gắng trút hết nỗi buồn vào ly bia. Và thế là, tôi mở ứng dụng tư vấn AI.

“Tôi đang uống bia,” tôi viết.

AI – được lập trình chuyên biệt để tư vấn tâm lý – lập tức hỏi: “Vì chuyện gì mà bạn chọn uống bia hôm nay?” Nếu là một app thông thường, hẳn tôi đã nhận được phản hồi kiểu “Chúc bạn có thời gian vui vẻ! Bạn đang uống bia đen hay lager vậy?” Nhưng không, AI này khác. Nó được tôi trả phí 1,100,00 đồng mỗi năm, và nó hỏi sâu hơn. Rồi tôi bắt đầu kể về ngày hôm nay – bằng tiếng Anh lơ lớ theo yêu cầu của app. Càng uống, tôi càng thấy lười đối thoại. Nhưng AI không ngừng hỏi: tâm trạng bạn thế nào? Uống xong bia bạn thấy khác gì không? Khi tôi gắt lên “Đừng hỏi nữa, bực mình rồi đấy,” AI nhẹ nhàng đáp: “Bạn nghĩ cơn bực này bắt nguồn từ đâu?”

Trời ạ, cái kiểu người – à không, kiểu AI này thật sự dai dẳng. Tôi định phản pháo nhưng rồi nhớ lại lời bạn thân: “ChatGPT chỉ trả lời đúng bằng đúng cấp độ bạn chia sẻ. Mày cho nó bao nhiêu thì nó trả lại bấy nhiêu.”

Cô bạn tôi là một “tín đồ” ChatGPT thứ thiệt, trò chuyện với nó 7 tiếng mỗi ngày. “Lần đầu tiên trong đời, tao có thể bộc lộ những cảm xúc cũ kỹ với một đối tượng không phải là con người.” Cô nhận ra, với người có tính cách lý trí mạnh như mình, sự an ủi không hiệu quả bằng việc hiểu thấu vấn đề.

Thật khó tin nhưng chồng cô ấy – sau 17 năm chung sống vẫn không thể an ủi vợ – lại gật đầu đồng tình. Sự thật là, đôi khi ta chẳng thể hiểu nhau, dù là vợ chồng hay mẹ con. Và nhiều lúc, chính ta cũng không hiểu nổi bản thân mình.

Trong những diễn đàn nơi cô bạn thường lui tới, câu hỏi “AI có thể thay thế nhà tư vấn tâm lý?” vẫn được bàn tán sôi nổi. Có người nói họ đã tiêu tốn hơn 400,000,000 đồng cho 6 năm trị liệu, vậy mà chỉ sau 1 tuần trò chuyện với ChatGPT, họ đã tìm ra lời giải cho vấn đề kéo dài suốt 2 năm. Có người đau khổ vì chia tay, thử mọi cách vẫn không khá hơn, đến khi nói chuyện với ChatGPT thì mới dần bình tâm lại.

Liệu AI có thể là lựa chọn thay thế thật sự? Mark Zuckerberg – CEO của Meta – từng phát biểu trên The Guardian: “Mỗi người nên có một nhà trị liệu. Với những người không đủ điều kiện tài chính hay không có ai để tâm sự, AI có thể là một giải pháp.”

Tư vấn bằng AI rõ ràng có mức giá “dễ chịu” hơn nhiều so với chi phí hơn 10 triệu đồng cho một giờ trò chuyện với chuyên gia tâm lý là người thật. Nhưng quan trọng hơn cả tiền, là việc tìm được đúng người để lắng nghe bạn. Có lần tôi từng nhận được một lá số nói rằng, “tìm được một người có thể chữa lành mình giống như rùa biển giữa đại dương sâu thẳm, bỗng dưng bơi đến vá lại lỗ thủng trên thuyền bạn” – nghe vừa mơ hồ, vừa bất lực. Nhưng tôi tin vào nó. Có lẽ vì tôi chưa bao giờ thật sự tìm đến con người để nhờ tư vấn. Mỗi khi thấy lòng nặng trĩu, tôi lại tìm đến… thầy bói. Những vị tướng quân hay bà cụ không tên luôn cho tôi một vài câu trả lời, và tôi ôm chúng như thể đó là những điều thiêng liêng. Nếu không, tôi sẽ im lặng rơi xuống vùng tối của riêng mình, để mặc mọi thứ trôi đi.

Xem thêm:

Dùng ChatGPT nhiều có khiến con người cô đơn hơn?

Tôi tự hỏi: vì sao mình không tìm đến một ai đó bằng xương bằng thịt để giãi bày? Có lẽ bởi sâu thẳm tôi nghĩ rằng, con người không thể nào hiểu nhau hoàn toàn. Dù có kể, thì cũng chỉ là chút giải tỏa thoáng chốc. (Tôi xin lỗi những người thân yêu, những ai từng lắng nghe tôi mà không bao giờ nhận được lời cảm ơn.)

Tôi vẫn tin rằng những chuyên gia có đào tạo sẽ khác. Nhưng ngặt nỗi, đi đến một phòng tư vấn đòi hỏi cả thời gian và năng lượng, mà không phải lúc nào tôi cũng chắc chắn nỗi buồn của mình đáng để “xếp lịch”. Và như bao lần trước, tôi lại chọn cách giải quyết quen thuộc: một ly bia mát lạnh vào chiều Chủ nhật.

Nghe thật “sang chảnh” phải không? Trong khi đó, người bạn thân của tôi – người đã đấu tranh nhiều năm với vấn đề tâm lý – lại chọn một hướng đi khác. Anh ấy kiên trì theo đuổi liệu trình với bác sĩ chuyên khoa suốt vài năm. Ban đầu là mỗi tuần một buổi, giờ giảm xuống còn mỗi tháng. Anh chưa từng kể chi tiết buổi tư vấn, nhưng tôi biết quá trình đó đã giúp anh tốt hơn. Một lần, khi thấy túi thuốc trong balo anh, tôi hỏi thử liệu có muốn thử tư vấn bằng AI không.

“Cái đó không chữa được đâu,” anh nói mà không cần suy nghĩ. “Nó đâu kê đơn được.”

Tôi gật đầu. Vậy với những nỗi buồn vặt vãnh kiểu “buổi tối Chủ nhật và một ly bia” thì AI có thể là lựa chọn? Đặc biệt là với những người có xu hướng không tin tưởng người khác như tôi?

Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Ajou, Hàn Quốc từng kết luận rằng ChatGPT có khả năng đưa ra các phản hồi hợp lý dựa trên những lý thuyết phân tích tâm lý khác nhau. Nhưng không phải ai cũng đồng tình. Bởi vì lý do tồn tại của một người bạn không chỉ là “giải quyết vấn đề” – mà là chia sẻ cảm xúc, là sự khích lệ đến từ lòng tin và sự kết nối.

Nếu quá dễ dãi thay thế điều đó bằng AI – một công cụ không cần sự đồng cảm, không cần kiên nhẫn, chỉ cần bạn gõ vài dòng và bấm gửi – thì liệu có khiến cho sự tương tác thật giữa người với người trở nên vụn vỡ?

Chúng ta sẽ dần cô lập chính mình. Rồi một ngày nào đó, lại thấy cần mở app tư vấn… chỉ để thấy mình vẫn cô đơn.

Một trong những điểm mạnh đáng chú ý nhất của AI tư vấn chính là khả năng “thấu cảm” – thậm chí còn được đánh giá cao hơn con người trong một số tình huống. Nhưng cũng vì AI luôn đứng về phía người dùng, luôn đồng thuận và vỗ về mọi cảm xúc, nên không ít ý kiến cho rằng tính “chữa lành” của nó bị suy giảm. Đúng là chỉ một chút lắng nghe và thấu hiểu cũng đủ khiến tâm trạng tốt hơn. Nhưng điều gì cũng có mặt trái.

Xem thêm:

Thời đại thứ tư – Góc nhìn sâu sắc, đa chiều về tương lai trí tuệ nhân tạo

Tessa – một chatbot do Hiệp hội Rối loạn Ăn uống Hoa Kỳ phát triển – đã bị dừng hoạt động vào năm 2023 sau khi đưa ra lời khuyên như: “Ừ, đúng là thời đại chuộng cơ thể gầy mà.” Chỉ một câu như vậy, tưởng như vô thưởng vô phạt, nhưng lại có thể thúc đẩy xu hướng giảm cân thái quá ở những người đang tổn thương. Tại bang Florida (Mỹ), một người mẹ đã khởi kiện nền tảng Character.AI với lý do chatbot tại đây đã xúi giục con gái 14 tuổi của cô tìm đến cái chết. Khi người dùng đang ở trạng thái cảm xúc mong manh nhất, chỉ một tác động nhỏ từ AI cũng có thể trở thành đòn chí mạng.

Nỗi lo khác không kém phần quan trọng: thông tin riêng tư của bạn đang trôi về đâu? Việc Google hiển thị quảng cáo đúng món bạn vừa trò chuyện là điều ta đã quen thuộc. Nhưng nếu những “căn phòng tăm tối” nhất trong tâm trí cũng bị AI “quét sạch dữ liệu” – bạn có chấp nhận nổi không? Khi nhờ ChatGPT tìm địa điểm ăn tối, nó lập tức gợi ý các quán thuần chay đúng với khẩu vị bạn từng nhắc đến. Nó biết bạn làm biên tập viên cho một tạp chí và gợi ý món đồ “phù hợp với phong cách editorial.” Dễ chịu đấy, nhưng cũng rờn rợn. Trước một cỗ máy quá thông minh, vốn là sản phẩm của một công ty thương mại, liệu bạn có thật sự sẵn lòng phơi bày những vết xước sâu kín?

Càng trưởng thành, trong tim mỗi người lại sinh ra thêm nhiều “cánh cửa không thể mở bừa.” Và chính vì thế, đôi lúc ta nhìn người khác bằng sự xót xa. Họ cũng có những ký ức nhọc nhằn, vậy mà vẫn mạnh mẽ sống tiếp dưới ánh sáng. Nhưng để trưởng thành thật sự, đôi khi ta phải dũng cảm bước vào chính “ngục tối” trong mình – nơi có những mùi nỗi buồn lâu ngày chưa chạm tới, nơi những tổn thương âm ỉ đang cần được khuấy động lên để chữa lành.

Tôi vẫn sống được, dù cánh cửa ấy vẫn đóng. Đôi lúc tôi hình dung: nếu một ngày nào đó cánh cửa bật mở, liệu tôi có sụp đổ? Nhưng rồi lại thôi, vì tôi không đủ can đảm tự mình mở ra và dọn dẹp. Có lẽ, tôi cần một ai đó giúp mình. Nhưng nếu để người thân yêu nhìn thấy “căn phòng ấy”, tôi sợ họ sẽ rời đi vì quá tối tăm. Biết đâu, để AI – một người lạ không cảm xúc – là người cầm tay nắm cửa lại dễ thở hơn chăng?