Câu chuyện về chiếc ghế không chân sau của Thonet – từ tay lái xe đạp đến sàn diễn của Jil Sander

Ra đời từ ý tưởng lấy cảm hứng từ tay lái xe đạp của Marcel Breuer vào năm 1929 – thời kỳ hoàng kim của Bauhaus – chiếc ghế không chân sau mang tính biểu tượng Cantilever một lần nữa trở lại đầy thời sự qua cú bắt tay giữa Thonet và Jil Sander. Phiên bản S 64 mới sẽ chính thức ra mắt tại tuần lễ thiết kế Fuorisalone 2025 ở Milan, với thiết kế lấy cảm hứng từ lớp sơn đen bóng của đàn piano Steinway.

Chiếc ghế Cantilever – thiết kế không chân sau – được xem là tuyên ngôn táo bạo của một thế hệ làm nên lịch sử thiết kế hiện đại. Ý tưởng nảy sinh vào một ngày năm 1925 khi Marcel Breuer, chàng trai trẻ mảnh khảnh của Bauhaus, đạp xe quanh Dessau và nhận ra tiềm năng hình học từ tay lái chiếc Adler của mình. Ông đã vô tình đặt nền móng cho một cuộc cách mạng thiết kế của thế kỷ. Giữa ánh kim loại lấp lánh của ống thép và trí tưởng tượng sôi nổi của một chàng trai 23 tuổi, cũng là giám đốc xưởng sản xuất đồ nội thất của Bauhaus, một ý tưởng bùng nổ đã ra đời: Trong tay ông, những ống thép được biến hóa thành những đường cong như lơ lửng trong không khí – nhẹ bẫng, tối giản, đầy thách thức trọng lực và lối sống bảo thủ.

Digikamera

Cantilever S 64 được thiết kế bởi Jil Sander JS. Thonet

Chiếc Cantilever không chỉ là một vật dụng. Nó là tuyên ngôn, là thách thức đối với trọng lực và thẩm mỹ tư sản, là chiến thắng của một phong cách hướng đến sự trong suốt, nhẹ nhàng như hơi thở. “Thiết kế hiện đại, hài hòa và sống động là dấu hiệu rõ ràng của một nền dân chủ chân chính”, Walter Gropius từng nói.

Breuer, Stam, Mies: bộ ba thép – và những cuộc cạnh tranh nho nhỏ

Ghế Cantilever Thonet

Breuer – xuất thân là thợ mộc nhưng lại là thi sĩ của kim loại – bắt đầu với những chiếc ghế đẩu và bàn trà trông như được dệt từ những sợi thép căng trong không gian. Nhưng khoảnh khắc thiên tài khiến bao trái tim nhà sưu tập rung động đến tận ngày nay lại đến vào năm 1926, khi ông chuẩn bị cho khu nhà Weissenhof tại Stuttgart. Mart Stam – nhà thiết kế người Hà Lan kiệm lời và sắc sảo đã phác họa trên một mẩu giấy (người ta nói là mặt sau của thiệp cưới) một mẫu ghế từ ống dẫn khí và khớp nối góc vuông. Mẫu ghế đó cứng nhắc, khổ hạnh – như một bài thực hành theo chủ nghĩa cấu trúc.

Mies van der Rohe – giám đốc nghệ thuật của khu nhà Weissenhof ngắm nghía thiết kế ấy thật lâu, rồi với tư duy của một bậc thầy hiện đại, ông biến nó thành một đường cong mềm mại, một vòm thép như đang thở. Và thế là mẫu S 533 ra đời – chiếc Cantilever thực thụ đầu tiên có khả năng đàn hồi. “Một đường cong như vuốt ve người ngồi”, các tạp chí thời đó viết như vậy!

Digikamera

Giữa những ly bia và các cuộc tranh luận về chủ nghĩa công năng, một cuộc ganh đua thú vị cũng dần hé lộ: Breuer cho rằng mình là người đầu tiên nảy ra ý tưởng về kiểu dáng cantilever, trong khi Stam khẳng định mình mới là người khai sinh khái niệm. Mies, như thường lệ, nâng tất cả lên tầm nghệ thuật. Bauhaus vốn là nơi hội tụ của những bộ óc thiên tài, khát vọng lớn và đôi khi, cả những cuộc xung đột nhỏ. Gropius luôn khẳng định: thiết kế là dân chủ, nhưng bên trong những bức tường trắng của Dessau, cái tôi nghệ sĩ đôi lúc còn nặng hơn cả bê tông cốt thép.

Thonet: Từ Vienna đến thép, băng qua hai cuộc chiến tranh

Marcel Breuer

Nếu Bauhaus là phòng thí nghiệm của những ý tưởng, thì Thonet với lịch sử lâu đời khởi nguồn từ phong cách Biedermeier và những chiếc ghế gỗ uốn cong, chính là người thợ thủ công toàn cầu hiện thực hóa chúng. Năm 1928, giữa lúc châu Âu đang say mê điệu nhảy Charleston, Thonet ký kết hợp tác với Marcel Breuer, sáp nhập công ty Standard-Möbel của ông và biến nhà máy tại Frankenberg thành lò luyện sáng tạo tiên phong. Mẫu ghế S 32, với mặt ngồi bằng gỗ và lớp đan Vienna đặc trưng, trở thành kiệt tác của sự cân bằng: truyền thống và cách mạng cùng hội tụ trong một thiết kế.

Nhưng cú đột phá thực sự đến từ bộ catalogue năm 1931, với các thiết kế của Le Corbusier, Charlotte Perriand và cả Mies van der Rohe, một bản danh sách “ngôi sao” đích thực của thiết kế hiện đại.

Thế nhưng, khi những ống thép uốn lượn bắt đầu hiện diện trong các ngôi nhà của tầng lớp tư sản tiến bộ, chủ nghĩa Quốc xã đã gán cho Bauhaus cái mác “nghệ thuật suy đồi”. Thonet, với tinh thần thực dụng đặc trưng của người Đức, đã vượt qua cơn bão bằng cách tuân thủ những áp đặt của chế độ, trước khi hồi sinh mạnh mẽ vào thập niên 1950, khi thế giới một lần nữa say mê những đường nét thuần khiết ấy.

Jil Sander với JS. Thonet S 64

Niken, phản chiếu và một giấc mơ còn dang dở

Điều gì đã khiến chất liệu kim loại ấy trở nên quyến rũ đến thế? Đó hẳn là ánh sáng bóng loáng như đến từ tương lai, những ống thép mạ niken phản chiếu ánh sáng như những tượng đài nhỏ dành cho cỗ máy hiện đại. Nhưng hơn cả vẻ ngoài hào nhoáng, đó là một quan điểm thiết kế sâu sắc và mang tính thời đại: nội thất phải linh hoạt, cởi mở, không bao giờ là chướng ngại cho tầm nhìn.

Đáng tiếc thay, giấc mơ dân chủ hóa thiết kế đã tan vỡ trước thực tế kinh tế: một chiếc Cantilever có giá bằng cả tháng lương, trong khi những chiếc ghế gỗ uốn cong, mộc mạc và dân chủ vẫn tiếp tục lặng lẽ lấp đầy những căn nhà của tầng lớp trung lưu.

Hôm nay, sau một thế kỷ, Cantilever vẫn hiện diện quanh ta – tô điểm cho các loft, phòng triển lãm và cả start-up

Tròn một thế kỷ trôi qua, mẫu ghế Cantilever vẫn vững vàng hiện diện trong những căn loft ở New York, trong các phòng trưng bày nghệ thuật tại Milan, thậm chí cả trong vài văn phòng startup Berlin muốn tạo dựng phong cách “radical-chic”. Thonet vẫn tiếp tục sản xuất những phiên bản cổ điển, đồng thời không ngừng làm mới mình với các biến thể đầy sáng tạo: như mẫu S 32 Lounge rộng rãi và có đệm, hay S 533 với đường cong uyển chuyển hơn, thậm chí còn có cả phiên bản ngoài trời. Bởi vì giờ đây, thép đã được nhìn nhận như một chất liệu “ấm áp” và “chào đón”.

Jil Sander và Thonet: Khi Cantilever S 64 được tái hiện qua lăng kính couture

@Marcel Breuer, Thonet Cantilever

Ghế Cantilever S 64 tại nhà hàng @pageou.de ở Munich

Không có gì ngạc nhiên khi Jil Sander, nữ tư tế của chủ nghĩa tối giản quyến rũ và là nhà giả kim của những chất liệu quý lại đem lòng say mê mẫu Cantilever S 64 của Marcel Breuer. Ống thép uốn cong, từng là tuyên ngôn của phong trào tiên phong Bauhaus năm 1929, nay sống lại trong một bộ sưu tập như cuộc đối thoại giữa các thời đại: giữa sự thuần khiết hình học của chủ nghĩa hiện đại và vẻ sang trọng lặng lẽ của nhà thiết kế người Đức.

Ghế Cantilever, Thonet supplies, 1935

Digikamera

Tại Tuần lễ Thiết kế Milan, trong khuôn khổ Fuorisalone 2025, Jil Sander và Thonet giới thiệu bộ sưu tập “JS. Thonet” được chia thành hai dòng Serious và Nordic. Đây không chỉ đơn thuần là một sự tái hiện, mà là một tác phẩm may đo của ngôn ngữ thiết kế: như một bộ đồ couture, nơi từng chi tiết đều được cân chỉnh tỉ mỉ để làm nổi bật di sản cổ điển, chuyển hóa nó thành một kiệt tác hiện đại. Điều bất ngờ? Một phiên bản với mặt ngồi bằng mây Vienna màu đậm “Dark Melange”, cùng khung và tay vịn bằng gỗ sơn bóng, gợi nhớ lớp sơn sang trọng của đàn piano Steinway theo chủ ý của chính nhà thiết kế.

@thonet_official Jasna Fritzi Bauer

Digikamera