Giải mã những khuôn mẫu giới vẫn đang vô hình định hình cuộc sống của chúng ta

Trong thời đại phụ nữ ngày càng hiện diện mạnh mẽ trong công việc và đời sống, điều thú vị là: nhiều phụ nữ vô thức nội tâm hóa các chuẩn mực “nam tính”, trong khi nhiều người đàn ông lại trở nên mỏi mệt chính vì phải sống theo kỳ vọng “phải mạnh mẽ” ấy. Nhưng thực chất, những tiêu chuẩn đó chưa từng bất biến. Chúng thay đổi theo thời đại, theo văn hóa – và đôi khi, theo những câu chuyện tưởng chừng rất nhỏ trong đời sống.

Khi “nam tính” chỉ là tấm gương phản chiếu từng giai đoạn lịch sử

Dù nhiều người vẫn nói “tôi thích mẫu đàn ông nam tính”, khái niệm “nam tính” thực ra luôn trượt dịch theo thời gian. Ở châu Âu thế kỷ 18, màu hồng từng được xem là màu mạnh mẽ, tượng trưng cho quyền lực của nam giới; còn màu xanh lam lại được gắn với vẻ mềm mại của hình tượng Đức Mẹ. Ngay cả đôi giày cao gót – thứ mà ta gán là “cực kỳ nữ tính” – cũng khởi nguồn là vật dụng của các kỵ sĩ nam.

Giữa thế kỷ 19, khi công nghiệp hóa định hình lại xã hội, vai trò “đàn ông đi làm – đàn bà ở nhà” trở thành mẫu hình thống trị. Và rất lâu sau đó, những dấu vết của thời kỳ này vẫn tiếp tục chi phối cách chúng ta định nghĩa “đàn ông thì phải…”.

Ngày nay, tại Anh, cụm từ toxic masculinity (nam tính độc hại) được nhắc đến thường xuyên – không phải để chỉ trích đàn ông, mà để gọi tên những áp lực xã hội khiến đàn ông bị buộc phải mạnh mẽ, kiểm soát, che giấu cảm xúc đến mức tự tổn thương mình và tổn thương người khác. Đây là bước tiến quan trọng: lần đầu tiên, chúng ta không chỉ đặt câu hỏi về bất bình đẳng giới với phụ nữ, mà còn nhìn sâu vào những khuôn mẫu đang làm tổn thương chính đàn ông.

Dẫu vậy, câu hỏi lớn hơn vẫn còn đó: chúng ta đang cố “cập nhật nội dung” cho khái niệm nam tính, hay đã đến lúc xem lại xem liệu khái niệm ấy có còn cần thiết?

“Nữ tính” – chiếc khuôn khiến phụ nữ phải đi dây giữa nghìn chuẩn mực

Tương tự, “nữ tính” cũng là sản phẩm của xã hội hơn là bản chất sinh học. Những phẩm chất như dịu dàng, thấu cảm, khiêm nhường – tưởng như là điều trời sinh – thật ra gắn liền với lịch sử lâu dài đặt phụ nữ trong vai trò chăm sóc và phục tùng.

Những quy chuẩn ấy khiến phụ nữ dễ bị đánh giá thiếu công bằng: “mềm mỏng” thì bị xem là yếu đuối, còn khi thể hiện sự quyết đoán thì lại bị bảo là “quá đàn ông”, “khó chịu”, “sắc sảo quá mức”. Hai cực đối lập này tạo ra cái bẫy mang tên kỳ vọng giới.

Câu chuyện của Thủ tướng Nhật Bản – bà Sanae Takaichi, người công khai ngưỡng mộ “người đàn bà thép” Margaret Thatcher. Thatcher phải “diễn” sự cứng rắn để chứng minh năng lực – điều mà nhiều nữ lãnh đạo vẫn buộc phải làm ngày nay. Một mặt, xã hội khen ngợi những phụ nữ mạnh mẽ; mặt khác, lại soi xét ngoại hình, giọng nói, và áp đặt họ phải vừa quyền lực vừa “đủ nữ tính”.

Đằng sau vẻ ngoài thành công, “người đàn bà thép” là sản phẩm của một hệ thống khiến phụ nữ phải cắt bỏ một phần bản thân để phù hợp với tiêu chuẩn quyền lực vốn được định nghĩa bằng lăng kính nam giới.

Emma Corrin

Những bài học vô hình từ thời thơ ấu

Từ ngày chúng ta cất tiếng khóc chào đời, xã hội đã bắt đầu dạy ta phải “như thế nào” thông qua cách người lớn nói chuyện, cách bạn bè trêu chọc, cách trường học phân chia màu sắc – trò chơi – đồ dùng.

Tôi nhớ lại việc mình phải chọn dụng cụ may hoặc bộ dao khắc từ một cuốn catalogue trường phát. Dù danh mục không ghi “dành cho bé trai/bé gái”, tôi vẫn buộc mình chọn một thiết kế trung tính để không bị nhìn bằng ánh mắt lạ lẫm. Chỉ một lựa chọn nhỏ đã đủ cho thấy những chiếc “thước đo vô hình” có sức mạnh ra sao.

Ngày nay, dù nhiều bố mẹ cố gắng nuôi dạy con theo hướng tự do, trẻ vẫn mang về nhà những câu như: “màu hồng là của con gái”, “con trai thì không được khóc”. Cách xã hội “gán nhãn” giới vẫn đang được tái sản xuất mỗi ngày.

Có thật chúng ta cần phân chia mọi thứ theo “nam” và “nữ”?

Nếu xã hội không đặt “nam/nữ” làm chuẩn đầu tiên để phân loại con người thì sao? Nếu chúng ta không nhìn ai đó bằng giới tính được gán từ khi sinh ra, mà dựa vào chính bản thể họ thì sao?

Các lý thuyết phi nhị nguyên chỉ ra rằng phân chia “nam – nữ” không phải một sự thật sinh học hiển nhiên, mà là một cấu trúc xã hội ra đời để duy trì trật tự dựa trên chuẩn dị tính. Giới tính vốn dĩ không hề rạch ròi như chúng ta tưởng.

Tôi tin rằng “nam tính” và “nữ tính” là những phẩm chất mà tất cả chúng ta đều có, chỉ là mỗi người học cách điều chỉnh tỉ lệ của chúng để thích nghi với thế giới. Và nếu một ngày, xã hội bỏ đi hệ quy chiếu nam/nữ, chúng ta có thể hiểu bản thân và người khác theo một phổ rộng hơn, linh hoạt hơn, nhân văn hơn.

Một thế giới nơi mỗi người được là chính mình – không cần phải “đủ nam tính” hay “đúng nữ tính” có thể đang gần hơn chúng ta nghĩ.