SNS đang đe dọa sức khỏe tinh thần, liệu có ngày nào chúng ta sẽ thoát khỏi áp lực “thích”?

Năm 2019, Instagram đã thay đổi tính năng để người dùng có thể ẩn số lượng “thích” tại 7 quốc gia. Đây là bản cập nhật nhằm giải phóng người dùng khỏi sự nghiện “thích” quá mức và cải thiện sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, sau 5 năm, chúng ta vẫn chưa thể nói rằng mình đã hoàn toàn thoát khỏi sự ám ảnh của “thích”. Các chuyên gia, bao gồm cả nhà trị liệu tâm lý, nghĩ gì về tác động của SNS đối với sức khỏe tinh thần? 

Năm 2019, Instagram tuyên bố sẽ ẩn số lượng “thích” – vốn đã thâm nhập sâu vào cuộc sống của chúng ta – với mục tiêu giải phóng người dùng khỏi áp lực “thích”, và sau khi thử nghiệm, tính năng này chính thức được triển khai vào năm 2021. Tiếp đó, Google trên YouTube cũng thực hiện thay đổi tương tự vào tháng 11 năm 2021, ẩn dần số lượng đánh giá không thích. Các quyết định của các nền tảng mạng xã hội phần nào bị ảnh hưởng bởi nhiều nghiên cứu liên kết giữa việc sử dụng SNS (truyền thông xã hội) và sức khỏe tinh thần, cùng với áp lực từ chính phủ và các tổ chức từ thiện. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chỉ việc ẩn số lượng “thích” không đủ để giải quyết vấn đề, khi tác động của SNS đến sức khỏe tinh thần ngày càng trở nên nghiêm trọng.

Phải chăng được thiết kế để gây nghiện?

Tristan Harris, một cựu nhân viên của Silicon Valley, cho rằng hệ thống “thích” của SNS được thiết kế dựa trên tâm lý của trò chơi cờ bạc. Trong suốt thập kỷ qua, chúng ta như những chú chó của Pavlov, bị cuốn vào vòng xoáy vô tận của việc tìm kiếm “thích”. Justin Rosenstein, kỹ sư của Facebook, người đã phát minh ra nút ‘Like’ từng mô tả “thích” là “tiếng chuông giả tạo của khoái cảm” (bright dings of pseudo-pleasure). Có lẽ chúng ta đã nghiện “thích” nhưng chính hệ thống này lại được thiết kế để tạo ra điều đó.

Trong hệ thống hiện tại của Instagram với chức năng ẩn “thích”, số lượng “thích” vẫn hiển thị với những người chọn xem, nhưng không còn được đếm hiển thị dưới mỗi bài đăng. Người đứng đầu Instagram, Adam Mosseri, cho biết đây là ý tưởng nhằm giảm bớt áp lực của việc đếm “thích”, để người dùng có thêm thời gian với những người thân yêu.

Dù khó hình dung những người dùng có hàng trăm ngàn lượt “thích” lại tự đếm số này, song đối với những người dùng Instagram thông thường, việc tự kiểm tra số lượng “thích” của các bài đăng vẫn là điều dễ làm. Điều này có thể ảnh hưởng đến lòng tự tôn của mỗi người. Mặc dù thay đổi này có thể giúp giảm bớt phần nào áp lực mà Mosseri đề cập, có lẽ cũng chỉ “một chút” mà thôi.

Những bức ảnh tự sướng đầy lừa dối

Helen Sharp, một nhà tâm lý học chuyên về sức khỏe tinh thần và hình ảnh cơ thể ở thanh thiếu niên, từng lo lắng về việc không chia sẻ đầy đủ các hiểu biết từ thử nghiệm ban đầu của tính năng ẩn “thích” tại Canada vào tháng 5 năm 2019. Khi nhìn vào các kết quả từ những nước khác đã thử nghiệm, có thể đã có những tác động tích cực đến sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, dựa vào các sự kiện trước đây trên Facebook, cô cho rằng không dễ để hoàn toàn tin tưởng vào sự minh bạch của dữ liệu từ các thử nghiệm này.

“Chúng ta cần những dữ liệu chắc chắn về tác động của việc ẩn ‘thích’, giúp người dùng và các công ty SNS có cơ sở để quyết định cách sử dụng mạng xã hội trong cuộc sống hàng ngày,” Sharp chia sẻ. Dù cô nhìn nhận thay đổi này là một bước tiến tích cực, cô cũng nhấn mạnh rằng cần có một bước tiến lớn hơn trong việc khuyến khích người dùng trẻ có tư duy phản biện trước những hình ảnh và bình luận trên SNS.

Barbara Volker, một nhà trị liệu tâm lý chuyên về lo âu, trầm cảm và nghiện, cũng cho rằng việc ẩn số lượng “thích” không phải là giải pháp đột phá. “Vấn đề không nằm ở số lượng ‘thích’, mà là ở những hình ảnh khơi gợi sự khao khát và ghen tị. Vì khi thấy những hình ảnh đó, người xem dễ có cảm giác rằng bản thân chưa hoàn hảo, và những người tìm kiếm lợi ích từ sự bất an này sẽ càng trục lợi hơn.” Mặc dù không còn thấy số lượng “thích” hiển thị dưới các bức ảnh ngưỡng mộ, những hình ảnh như vậy vẫn tiếp tục xuất hiện. Theo một khảo sát, 51% thiếu nữ từ 11 đến 21 tuổi thừa nhận họ ngưỡng mộ vẻ đẹp của những phụ nữ hoàn hảo trên Instagram. Ngay cả khi số lượng “thích” biến mất, nếu mọi người vẫn đăng những bức ảnh selfie đầy tính giả tạo để tìm kiếm sự công nhận, tình hình có lẽ sẽ không thay đổi.

Claire Byrne, Giám đốc khách hàng VIP của công ty tiếp thị ITB, cho rằng “thích” chỉ là một phần của vấn đề. “Các vấn đề xoay quanh nhu cầu được công nhận trên SNS rất sâu sắc và không thể giải quyết chỉ bằng cách ẩn số lượng ‘thích’.”

Giá trị mới của việc thoát khỏi “thích”

Byrne giải thích rằng nhiều thương hiệu đã ghi rõ trong hợp đồng với các influencer (người có sức ảnh hưởng) rằng họ cần chia sẻ toàn bộ thông tin chi tiết và số liệu về các bài đăng quảng bá. Nếu influencer có quyền truy cập vào các thông tin này, thì phía thương hiệu cũng sẽ được tiếp nhận những thông tin đó một cách tự nhiên, và kết quả sẽ được đo lường rõ ràng. Dường như việc không còn hiển thị “thích” đã không gây tác động lớn đến ngành kinh doanh của các influencer.

Trái lại, xu hướng từ bỏ “thích” có thể giúp cho bình luận trở thành chỉ số quan trọng hơn đối với các thương hiệu. Byrne cũng dự đoán rằng các influencer sẽ tập trung nhiều hơn vào tính năng Stories (Câu chuyện) và Swipe Up (Vuốt lên) để tăng cường tương tác, và thực tế điều này đã trở thành hiện thực. Dù là thay đổi từ 5 năm trước để thoát khỏi “thích” hay những cập nhật trong suốt 15 năm qua, có một điều rõ ràng là người dùng đã nhanh chóng thích nghi và tìm ra cách phù hợp với bản thân trên các nền tảng SNS. Và đó cũng chính là bản chất biến động điên rồ của thế giới SNS.