Khi muốn hiểu tương lai của AI: 6 tác phẩm khoa học viễn tưởng khiến chúng ta phải suy nghĩ lại về con người

Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi thế giới với tốc độ đáng kinh ngạc: AI có thể thay thế lao động trí óc, taxi tự lái bắt đầu xuất hiện trên đường phố, và robot hình người sắp bước vào các nhà máy công nghiệp. Nhưng khi “lao động” không còn là trung tâm của đời sống con người, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Một tương lai nơi tầng lớp “quý tộc kỹ thuật số” sở hữu công nghệ và tư bản sẽ sống ra sao? Những người không còn cơ hội kiếm tiền hay đạt được thành tựu trong đời thực liệu có chấp nhận rời bỏ cơ thể vật lý để sống trong thế giới ảo – chỉ tiêu thụ nội dung và tồn tại một cách thụ động? Và nếu một ngày nào đó, android có thể học được cảm xúc và ý thức về bản thân, chúng ta còn phân biệt được đâu là con người?

Những câu hỏi từng chỉ xuất hiện trong khoa học viễn tưởng giờ đây đang trở thành bài toán thực tế. Và điều thú vị là: những bộ phim, series ra đời nhiều năm trước bỗng trở nên ý nghĩa hơn bao giờ hết khi nhìn từ hiện tại.

Dưới đây là những tác phẩm khoa học viễn tưởng đáng xem trên các nền tảng streaming – những câu chuyện đã sớm tưởng tượng và đặt câu hỏi về con đường AI có thể dẫn nhân loại tới.

Westworld (2016–2022)

Bắt đầu như một bộ phim cao bồi miền Tây. Dolores – một cô gái sống bình yên tại trang trại ở nước Mỹ những năm 1860 – bất ngờ chứng kiến cha mẹ và người yêu bị sát hại bởi những kẻ lạ mặt. Kỳ lạ là chúng không thể chết dù trúng đạn. Ngày hôm sau, Dolores tỉnh dậy và nhận ra mọi thứ đang lặp lại.

Thực chất, nơi này là một công viên giải trí trong tương lai do tập đoàn công nghệ xây dựng. Các cư dân, bao gồm Dolores, đều là android “host” được lập trình để phục vụ khách hàng – những con người giàu có đến đây để sống trọn vẹn những tưởng tượng quyền lực, kể cả bạo lực.

Sau mỗi ngày “chơi”, trí nhớ của host sẽ bị xóa. Nhưng khi một số ký ức mờ nhạt bắt đầu sót lại, các android dần thức tỉnh – và cuộc nổi dậy chống lại con người bắt đầu.

Westworld đặt ra câu hỏi sắc lạnh: khi con người có quá nhiều tiền, quá nhiều thời gian và công nghệ, họ sẽ dùng nó để giải trí bằng cách nào? Và cái giá đạo đức phải trả là gì?

Upload (2020–2025)

Ý tưởng “tải ý thức con người lên không gian số” vốn quen thuộc trong khoa học viễn tưởng. Từ The Matrix đến tập “San Junipero” của Black Mirror, nhiều tác phẩm đã hình dung về một thế giới hậu nhân loại.

Upload khai thác ý tưởng đó theo cách vừa châm biếm vừa hài hước.

Sau một tai nạn xe tự lái, Nathan được bạn gái giàu có đề nghị “tải” ý thức của mình vào Lakeview – thiên đường kỹ thuật số xa hoa dành cho người đã chết. Tại đây, anh vẫn có thể giao tiếp với người sống, nhưng dần phát hiện những bí mật đáng ngờ liên quan đến tai nạn của mình.

Điểm độc đáo của series nằm ở chất black comedy: thế giới bên kia vẫn vận hành theo chủ nghĩa tư bản cực đoan. Từ quần áo, đồ ăn đến mọi tiện ích đều phải trả phí – và nếu hết dữ liệu, “cuộc sống” của bạn cũng tạm dừng.

Một viễn cảnh vừa buồn cười, vừa đáng sợ: ngay cả khi chết, con người vẫn phải lo chuyện tiền bạc.

Ex Machina (2015)

Nếu bộ phim Her từng khiến khán giả tin rằng con người có thể yêu AI trong điện thoại, thì Ex Machina đưa câu chuyện đó tiến thêm một bước: tình yêu với AI có cơ thể.

Một lập trình viên trẻ được mời tham gia thí nghiệm Turing test với một android nữ mang trí tuệ nhân tạo. Nhưng trong quá trình trò chuyện, anh dần rơi vào cảm xúc thật – và bị cuốn vào một trò chơi tâm lý nguy hiểm.

Điều mà CEO công ty công nghệ (Oscar Isaac) thực sự muốn thử nghiệm không chỉ là trí thông minh của AI, mà là giới hạn của con người khi đối diện với một trí tuệ nhân tạo biết biểu đạt cảm xúc.

Bộ phim của đạo diễn Alex Garland – sản xuất bởi hãng A24 – đã giành Oscar cho hiệu ứng hình ảnh dù kinh phí khiêm tốn, trở thành một trong những tác phẩm sci-fi triết học đáng nhớ nhất thập kỷ.

WALL-E (2008)

Một trong những kiệt tác của Pixar.

Câu chuyện xoay quanh WALL-E – chú robot cũ kỹ được giao nhiệm vụ dọn rác trên Trái Đất sau khi con người rời bỏ hành tinh. Một ngày nọ, cậu gặp EVE, robot thám hiểm hiện đại, và bắt đầu chuyến phiêu lưu xuyên vũ trụ.

Trước đây, khán giả yêu thích bộ phim vì sự dễ thương của nhân vật. Nhưng trong thời đại AI, điều khiến người ta suy nghĩ nhiều hơn lại là hình ảnh loài người trong phim.

Họ sống trên tàu vũ trụ, phụ thuộc hoàn toàn vào robot và AI. Không lao động, không vận động, chỉ ngồi trên ghế và nhìn vào màn hình suốt ngày.

Một viễn cảnh khiến ta phải tự hỏi: liệu con người có đang dần trở thành “vật nuôi” của công nghệ?

Ready Player One (2018)

Bộ phim của Steven Spielberg lấy bối cảnh tương lai khi khủng hoảng kinh tế và năng lượng khiến nhân loại chìm trong tuyệt vọng. Thế giới thực tàn tạ, và mọi người tìm đến OASIS – vũ trụ thực tế ảo khổng lồ – để sống một cuộc đời khác.

Trong khi đó, các tập đoàn lớn tìm cách kiểm soát và khai thác thế giới game để thao túng tầng lớp nghèo.

Dù Spielberg gửi gắm thông điệp nhân văn rằng con người nên quay trở lại với đời sống thực, bộ phim vẫn khiến người xem đặt câu hỏi: nếu rời khỏi thế giới ảo, những người trẻ ở khu ổ chuột ấy sẽ sống bằng gì?

Love, Death + Robots – “Zima Blue” (2019)

Một trong những tập phim được đánh giá sâu sắc nhất của series hoạt hình sci-fi Love, Death + Robots.

Zima – nghệ sĩ nổi tiếng khắp vũ trụ – tạo nên những tác phẩm nghệ thuật quy mô thiên hà. Nhưng trong buổi công bố sự thật về bản thân sau 100 năm im lặng, ông tiết lộ rằng mình từng chỉ là một robot đơn giản… chuyên làm sạch hồ bơi.

Qua hàng loạt nâng cấp, robot ấy đã trở thành một trí tuệ siêu việt.

Tập phim kết thúc bằng một màn trình diễn nghệ thuật gây chấn động, đặt ra những câu hỏi triết học sâu xa: nếu AI có thể suy tư về tôn giáo, triết học và sự tồn tại, thậm chí lựa chọn tự hủy, liệu con người còn có thể khẳng định quyền lực của “đấng sáng tạo”?

Và cuối cùng, trí tuệ cao cấp – đối với AI – liệu có thực sự là một món quà?