Bạn có đang “nghiện cortisol” hay chỉ đơn giản là quá siêu hiệu quả?

Một “hội chứng” tinh vi hơn ta tưởng – vì thoạt đầu, nó khiến ta trông như những người làm việc năng suất phi thường. Nhưng ẩn sau đó là những hệ lụy nặng nề cả về tinh thần lẫn thể chất. Dưới đây là cách nhận biết và thoát khỏi “cái bẫy cortisol”.

Khi hiệu suất cao trở thành… một cơn nghiện

Có thể bạn đã từng gặp một quản lý luôn trả lời email mọi lúc, làm việc xuyên đêm, bỏ bữa, ngủ ít mà năng suất thì không ai sánh kịp nhưng lại rơi vào trầm cảm ngay khi cố gắng nghỉ ngơi. Hoặc một người mẹ đa nhiệm chẳng bao giờ ngừng tay khi con ngủ, chị lại tranh thủ lau dọn nhà cửa, vì chỉ cần ngồi yên là cảm thấy bứt rứt. Hay một sinh viên xoay xở cùng lúc giữa thực tập, học hành, tình nguyện, dù mất ngủ và đau đầu triền miên vẫn không dám chậm lại vì sợ bị tụt lại phía sau. Hoặc một nữ doanh nhân làm việc 12 tiếng mỗi ngày với lý do “start-up là thế mà”, cho đến khi cơ thể kiệt quệ và tâm trí rơi vào trạng thái trống rỗng.

Tất cả họ có thể đang mắc phải “chứng nghiện cortisol” – một hệ quả ngày càng phổ biến của stress mãn tính.

“Nghiện cortisol” là gì?

Theo nhà tâm lý học Laura Villanueva, đó là một cơ chế thích nghi sai lệch khi cơ thể liên tục ở trong trạng thái cảnh báo, sẵn sàng “chiến hay chạy”. Dần dần, cảm giác căng thẳng ấy lại trở thành “vùng an toàn” mới.

“Về cảm xúc, người nghiện cortisol thường cảm thấy vừa phấn khích vừa choáng ngợp, như thể đang đạp ga và thắng cùng lúc – dễ cáu gắt ngay cả với những rắc rối nhỏ”, Villanueva lý giải.

Điều trớ trêu là trong giai đoạn đầu, cơn nghiện này lại được khen ngợi. Năng suất tăng vọt, khả năng tập trung tốt hơn, và mỗi lần căng thẳng, não lại tiết dopamine – khiến cảm giác stress giống như… phần thưởng.

Giáo sư tâm lý học Jon Andoni Duñabeitia nhận định: “Chúng ta được củng cố niềm tin rằng mình đang làm đúng, vì kết quả được tán thưởng – dù cái giá phải trả là sức khỏe tinh thần.”

Hệ lụy của việc “nghiện cortisol”

Trên phương diện tinh thần

Về lâu dài, não bộ phụ thuộc vào cortisol – và để duy trì hiệu quả, nó đòi hỏi liều lượng căng thẳng ngày càng cao. “Hệ thần kinh luôn trong trạng thái cảnh giác, tăng sản xuất cortisol và adrenaline. Khi cố gắng nghỉ ngơi, người bệnh sẽ thấy lo lắng, bồn chồn, thậm chí tội lỗi – như thể không làm gì đồng nghĩa với vô dụng.”

Kết quả là một vòng xoáy tự hủy: “Càng làm nhiều, càng được công nhận; càng được công nhận, càng phải làm nhiều hơn” – cho đến khi kiệt sức và đánh mất chính mình.

Trên phương diện thể chất

Cortisol để lại dấu vết khắp cơ thể:

• Trên da: làm mất nước, khiến hàng rào bảo vệ yếu đi, gây da khô và hình thành nếp nhăn.
• Trong cơ thể: làm tăng cảm giác thèm ăn, dẫn đến tích trữ mỡ quanh bụng – hình thành “vòng eo cortisol” điển hình.

Cách vượt qua “cơn nghiện năng suất”

Tin tốt là: cơ thể hoàn toàn có thể học cách bình tĩnh trở lại. Hệ thần kinh có thể được ‘tái huấn luyện’ để lấy lại sự yên ổn. Nhưng đôi khi, chỉ làm việc với tâm trí là chưa đủ – cơ thể cũng phải tham gia quá trình hồi phục này.

Các chuyên gia khuyên nên kết hợp liệu pháp tinh thần và chăm sóc cơ thể, như:

• Massage sâu, bấm huyệt, trị liệu bằng âm thanh hoặc năng lượng (reiki, shiatsu, singing bowls) – gửi tín hiệu “không còn nguy hiểm” tới hệ thần kinh.
• Thiền định, mindfulness, hoặc các bài tập thở nhẹ nhàng – kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm, giúp cơ thể trở lại trạng thái nghỉ ngơi, tái tạo.

“Mục tiêu không phải là trốn khỏi đời sống thực, mà là tạo ra khoảng lặng trong chính nhịp sống đó – nơi cơ thể hiểu rằng, được nghỉ ngơi cũng là một phần của sống.”

Cơ thể không cần một cuộc đời hoàn hảo – chỉ cần được phép dừng lại đôi chút. Và đôi khi, chính trong những khoảng dừng đó, bạn mới tìm lại được sức mạnh thật sự của mình.