Điện ảnh chưa bao giờ ngừng theo đuổi những điều bất khả thi. Có những bộ phim không chỉ kể một câu chuyện, mà còn muốn dựng nên cả một nền văn minh, tái hiện những trận chiến thay đổi lịch sử hay mở ra những thế giới chưa từng tồn tại. Đó là lý do dòng phim epic fantasy – sử thi và kỳ ảo – luôn được xem là đỉnh cao của tham vọng nghệ thuật, nơi mỗi khung hình đều được đánh đổi bằng thời gian, tiền bạc và đôi khi là cả số phận của một hãng phim.

Từ những tượng đài kinh điển như Ben-Hur, Lawrence of Arabia, The Lord of the Rings đến bom tấn được mong đợi nhất năm 2026 là The Odyssey của Christopher Nolan, lịch sử điện ảnh luôn được viết lại bằng những tác phẩm vừa huy hoàng vừa đầy rủi ro. Có bộ phim mang về hàng chục tượng vàng Oscar, có tác phẩm lại khiến cả một đế chế Hollywood đứng trước bờ vực phá sản. Dưới đây là 14 bộ phim sử thi đáng xem nhất, đồng thời cũng là những cột mốc phản chiếu lịch sử phát triển của điện ảnh thế giới.

1. The Ten Commandments (1956) – Khi điện ảnh tạo nên phép màu trước thời CGI

Trước khi kỹ xảo số xuất hiện, đạo diễn Cecil B. DeMille đã khiến khán giả tin rằng Biển Đỏ thật sự tách đôi. The Ten Commandments kể hành trình của Moses dẫn dắt người Do Thái rời Ai Cập, đồng thời ghi dấu như một trong những dự án tham vọng nhất Hollywood với khoảng 14.000 diễn viên quần chúng cùng hàng loạt hiệu ứng thực (practical effects) vẫn được nghiên cứu đến ngày nay. Đặc biệt, cảnh biển tách đôi được thực hiện bằng kỹ thuật quay ngược dòng nước (reverse footage) – một sáng tạo trở thành nền tảng cho nhiều bộ phim sau này.

2. Ben-Hur (1959) – Chuẩn mực của phim sử thi Hollywood

Không chỉ giành 11 giải Oscar, Ben-Hur còn sở hữu một trong những trường đoạn nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh: cuộc đua xe ngựa dài 11 phút. Để hoàn thành phân cảnh này, đoàn phim mất gần 10 tuần quay liên tục, sử dụng hơn 80 con ngựa được huấn luyện nghiêm ngặt và hàng chục nghìn tấn cát nhập khẩu để dựng trường quay Colosseum. Đến nay, đây vẫn là chuẩn mực cho những cảnh hành động quy mô lớn không phụ thuộc CGI.

3. Lawrence of Arabia (1962) – Bản giao hưởng của sa mạc

Lấy cảm hứng từ cuộc đời sĩ quan T. E. Lawrence, tác phẩm của David Lean biến sa mạc thành một nhân vật sống. Mỗi dấu chân xuất hiện sai vị trí trên cát đều buộc đoàn phim phải quay lại từ đầu. Họ sử dụng máy quay Super Panavision 70 để ghi lại những khung hình được xem là đẹp nhất từng xuất hiện trong phim sa mạc. Không ngẫu nhiên khi Christopher Nolan yêu cầu ê-kíp của mình xem bộ phim này trước khi thực hiện The Odyssey.

Khi tham vọng khiến cả Hollywood lao đao

4. Queen Cleopatra (1963) – Bộ phim suýt khiến 20th Century Fox sụp đổ

Không nhiều bộ phim có thể vừa là bom tấn doanh thu, vừa trở thành thảm họa tài chính. Cleopatra khởi đầu với ngân sách khoảng 2 triệu USD, nhưng kết thúc ở mức gần 44 triệu USD – con số khổng lồ thời điểm đó. Bệnh nặng của Elizabeth Taylor, trường quay bị phá hủy vì thời tiết và quá trình quay kéo dài khiến hãng phim buộc phải bán tài sản để duy trì dự án. Sau Cleopatra, Hollywood bắt đầu kiểm soát ngân sách chặt chẽ hơn bao giờ hết.

5. Fall of the Roman Empire (1964) – Bộ phim khép lại Kỷ nguyên vàng của dòng phim sử thi

Sở hữu bối cảnh khổng lồ rộng hơn 92.000 m², nhưng tác phẩm lại thất bại nặng nề vì khán giả đã bắt đầu mệt mỏi với những công thức cũ. Sự thất bại này kéo theo sự phá sản của hãng Samuel Bronston Productions, đồng thời mở đường cho làn sóng New Hollywood với những bộ phim nhỏ hơn nhưng táo bạo hơn.

Sự hồi sinh của phim sử thi trong thế kỷ XXI

6. Gladiator (2000)

Ridley Scott đưa dòng phim “kiếm và sandal” trở lại Hollywood bằng câu chuyện về Maximus – vị tướng bị phản bội trở thành đấu sĩ. Hậu trường phim cũng không kém phần kịch tính: Russell Crowe nhiều lần xung đột với biên kịch, suýt bị hổ thật tấn công, trong khi nam diễn viên Oliver Reed qua đời giữa quá trình quay khiến ê-kíp phải sử dụng công nghệ CGI để hoàn thiện vai diễn. Gladiator thắng Oscar Phim xuất sắc nhất, mở đầu cho sự trở lại của dòng phim sử thi.

7. The Lord of the Rings (2001–2003)

Nếu có một tác phẩm thay đổi hoàn toàn vị thế của dòng phim fantasy, đó chính là trilogy của Peter Jackson. Ba phần phim được quay liên tục suốt 274 ngày tại New Zealand, biến quốc gia này thành Trung Địa ngoài đời thực. Tổng cộng bộ ba mang về 17 tượng vàng Oscar, trong đó The Return of the King trở thành phim fantasy đầu tiên thắng giải Phim xuất sắc nhất. Một trong những giai thoại nổi tiếng nhất là Viggo Mortensen thực sự bị gãy ngón chân khi đá chiếc mũ của Orc. Tiếng hét đau đớn trong phim hoàn toàn là phản ứng thật.

8. Hero – Anh Hùng (2002)

Tác phẩm của Trương Nghệ Mưu kể câu chuyện về các sát thủ muốn ám sát Tần Thủy Hoàng. Bên cạnh những khung hình đẹp như tranh, bộ phim cũng gây tranh cãi khi bị cho là cổ vũ tư tưởng “thiên hạ đại đồng” và hợp thức hóa quyền lực tập trung. Dù vậy, Hero vẫn trở thành hiện tượng phòng vé quốc tế và mở ra làn sóng hợp tác giữa Hollywood với điện ảnh Trung Quốc.

Những cuộc tái diễn giải gây tranh cãi

9. Ran (1985)

Kiệt tác của Akira Kurosawa chuyển thể King Lear thành bi kịch samurai. Đạo diễn xây dựng một lâu đài thật dưới chân núi Phú Sĩ chỉ để… đốt cháy trong cảnh cuối, tạo nên một trong những trường đoạn hùng vĩ nhất lịch sử điện ảnh.

10. Troy (2004)

Phiên bản có Brad Pitt lựa chọn loại bỏ hoàn toàn yếu tố thần thoại để kể cuộc chiến thành Troy như một xung đột chính trị. Bộ phim được khen ngợi ở các cảnh chiến đấu, nhưng cũng bị chỉ trích vì lược bỏ nhiều tầng ý nghĩa của thần thoại Hy Lạp, đặc biệt là mối quan hệ giữa Achilles và Patroclus.

11–12. King Arthur (2004) và King Arthur: Legend of the Sword (2017)

Hai cách tiếp cận hoàn toàn đối lập đều thất bại. Phiên bản năm 2004 cố gắng hiện thực hóa truyền thuyết Arthur bằng khảo cổ học. Trong khi đó, bản 2017 của Guy Ritchie lại đậm màu sắc fantasy với phép thuật và quái vật. Dù sở hữu kinh phí hơn 250 triệu USD, bộ phim chỉ thu về khoảng 150 triệu USD, khiến kế hoạch xây dựng cả thương hiệu điện ảnh sáu phần phải dừng lại ngay sau tập đầu.

13. Gods of Egypt (2016)

Được đầu tư khoảng 140 triệu USD, bộ phim nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi vì lựa chọn dàn diễn viên phương Tây vào vai các vị thần Ai Cập. Không chỉ thất bại doanh thu, Gods of Egypt còn kéo theo nhiều tranh luận về vấn đề đại diện văn hóa (representation) tại Hollywood.

14. The Odyssey (2026) – Thử thách lớn nhất của Christopher Nolan

Sau thành công của Oppenheimer, Christopher Nolan tiếp tục chọn con đường khó nhất: chuyển thể sử thi Hy Lạp Odyssey. Theo những thông tin được công bố, bộ phim được quay hoàn toàn bằng máy quay IMAX, sử dụng nhiều hiệu ứng thực thay vì CGI, trong đó có mô hình Cyclops cao khoảng 6 mét được chế tạo thật. Ngay từ giai đoạn sản xuất, The Odyssey đã trở thành chủ đề tranh luận khi Lupita Nyong’o được lựa chọn vào vai Helen thành Troy – quyết định làm dấy lên nhiều ý kiến trái chiều trên mạng xã hội.

Vì sao phim sử thi vẫn luôn hấp dẫn?

Một bộ phim sử thi chưa bao giờ chỉ được đo bằng ngân sách. Đó là cuộc chơi của tham vọng sáng tạo, nơi đạo diễn muốn thử thách giới hạn của điện ảnh, còn các hãng phim sẵn sàng đánh cược cả tương lai để theo đuổi một giấc mơ đủ lớn.

Có tác phẩm trở thành huyền thoại. Có bộ phim kéo theo sự sụp đổ của cả một đế chế điện ảnh. Nhưng dù thành công hay thất bại, những bộ phim sử thi luôn để lại dấu ấn vượt khỏi phòng vé, bởi chúng đại diện cho khoảnh khắc con người tin rằng điện ảnh vẫn có thể tạo nên những điều tưởng chừng bất khả thi.